А.С.Айвазов. Аннеджигим, нердесинъ?! Кель!

 

АННЕДЖИГИМ, НЕРДЕСИНЪ?! КЕЛЬ!
Мутхиш ачлыкъ девринде анасыз-бабасыз, кимсесиз, бакъымсыз къалмыш бир чокъ
чоджукъларле берабер Шадиеджик де «Чоджукълары имае джемиети» тарафындан
Акъмесджит «Чоджукъ оджагъы»на кетирильмишти…
Арамыздан бинълердже къурбан алан ачлыкъ шиддетини гъайып этмее башлайынджа,
Чоджукъ оджагъындаки балалардан базыларынынъ анасы, базыларынынъ бабасы яхут
къардашы ве эмширеси, базысынынъ да акърабасы келерек, онлары бирер-экишер алып
котюриюрларды. Бу суретле бир-эки ай ичинде чоджукъларынъ эпси дагъылмыш,
бунларын ерине дигер факъыр чоджукълары ерлештирильмишти. Факъат гузель
Шадиеджиги исе сораян, араян олмамышты.
Чоджукъ оджагъы мудиреси Шадиеджигинъ нерели ве кимлеринъ къызы олдыгъыны
сорды. Лякин Шадиеджигинъ гуль гъонджесини анъдыран кучюк агъзы килитли эмиш
киби, ачылмаюрды. Мудиренинъ суалине ири мавы ве джазибели козьлеринден
акъыттыгъы козь яшларле джевап вермишти…
Арадан бир сене даа кечти. Енъи келен чоджукълар да дагъылмышты. Чоджукъ
оджагъында Шадиеджиктен башкъа кимсе къалмадыгъындан Чоджукъ оджагъынынъ
къапатылмасы хусусында эмир кельмишти. Мудире Шадиеджиктен нерели, ана ве
бабасынынъ кимлер олдыгъыны бир кере даа сорды. Шадиеджик бу дефа дахи
козьлеринден акъыттыгъы эльмаз данелери киби, козь яшларыйле джевап вермек
истемишти. Факъат мудиренинъ косьтердиги исрар ве вердиги изаат узерине агълаяракъ:
«Не аннем вар, не бабам. Адларыны да бильмиюрым, етимим… кимсечигим ёкътыр…
Ялынъыз догъдыгъы ерими билиюрым», – дие койнинъ адыны да сёйледи.
Чоджукъ оджагъы чамашырларыны йыкъаян чамашырджы къадынлардан бири
Шадиеджигинъ кимсесиз олдыгъыны ве артыкъ он яшыны толдурмыш булундыгъындан
ише яраяджагъыны анълады. Оны мудиреден истеди. Мудире Шадиеджиги чамашырджыя
теслим этмек истемиюрды, факъат кендиси башкъа узакъ бир шеэре коньдерильдигинден
оны вермее мувафакъат этти. Ве чамашырджыдан Шадиеджиги ынджытмамасыны риджа
эйледи. Шадиеджиги къучагъына аларакъ, беш дакъикъа къадар опип-охшадыкътан
сонъра: «Айды, Шадиеджигим, агълама. Бу къадынле берабер кит. О сени бакъар, онынъ
янында къал. Мен Къырыма келирсем, сени кенди яныма алырым», – деди. Текрар оны
оперек, экисининъ де козьлери яшлы олдыгъы алда ведалаштылар, бир-биринден
айрылыштылар.
Чамашырджы къадын Шадиеджиги алып котюрди. Шеэр кенарында, Къая Башы
дживарында, тар бир сокъакъта, диварлары къызыл балчыкъле сывалмыш эски, чёкюк
пенджере черчивелери тахта ве тенеке парчаларыйле къапатылмыш бир эвинъ огюнде
турдылар. Эве кирмеден сокъагъынъ чёле чыкъан уджунда къую булундыгъыны ве сую
орадан алдыгъыны чамашырджы къадын Шадиеджиге косьтермишти. Эве кирдиктен
сонъра, чамашырджы Шадиеджиги къаршысында отуртты. Онъа гъает серт ве къаба бир
диль иле аджджы-аджджы насиатлар, огютлер верди. Одун, комюр, сув кетирмек, атеш
якъмакъ, утю азырламакъ, кендисийле берабер чамашыр йыкъамакъ, эве келип-китенлер,
эвде олан ишлер акъкъында ич кимсее сёйлемемек… киби вазифелери япмая борджлу
олдыгъыны, бунлардан бирини имал этерсе, копеклер киби эвинден къуваджагъыны
анълатты. Шадиеджик бутюн бунлары динълеюр ве деренден кокюс кечириюрды.
Чамашырджы Шадиеджигинъ титредигини корюндже: «Башы кесильмиш тавукъ киби,
къаршымда къалтырайып отурма! Сёйледиклерими анъладынъмы?!» – дие онынъ башыны
тутып силькти. Ланпайы якъаракъ, Шадиеджиги кирли ве ыслакъ чамашырларынъ
булундыгъы къаранлыкъ, рутубетли бир одая кирдирди. Оданынъ кенарында, дивар
алтында, яры ыслакъ, яры чюрюк тобан иле толу эски кирли бир миндерин Шадиее ятакъ
оладжагъыны косьтеререк: «Акъыз, иште, бурада ятырсынъ, бу сенинъ ятагъынъдыр.
Айды, ят! Саба эркен къалкъып сув кетирирсинъ!» – деди. Ланпайы алып котюрди.
Заваллы Шадиеджик къаранлыкълар ичинде къалды. Гизли-гизли агълаяракъ, дюньяда
бутюн варлыгъы устюндеки эльбисесинден ибарет олан рубасыны, аякъкъапларыны
чыкъармакъсызын ятты. Кирли-паслы йыртыкъ ёргъан парчасыны башына чекти.
Агълады, агълады…
Бираз сонъра ёргъаныны башындан чекти, этрафына бакъынды. Факъат
къаранлыкътан ич бир шей корюнмиюрды. Къоркъулар, титремелер ичинде къалды.
Козьлерини юмды. Кене агълады… Сабая чыкъарсам, бурадан къачарым!» – диюрды.
Ёргъаныны текрар башына чекти. Саатлердже къоркъулар, титремелер ичинде
чырпындыкътан сонъра, кендисине байгъынлыкъ келип, уюды…
Уйкъусында булутлар ичинде беяз эльбиселерийле учан, хафиф ве титрек
янакъларыны кендисине догъру узатан ве валиделерден башкъа ич кимседе корюльмек
итималы олмаян лятиф тебессюмли валидесини корююрды. Онынъ къучагъына атылмакъ,
онынъ севгиси, охшайышы ве шефкъатынынъ леззетини татмакъ истеркен, мераметсиз
къатты бир къол омузджыгъына токъунаракъ бутюн вуджудыны сарсты. Уяндыгъы заман,
чиркин, игренч бир оксюрик ве иддетле къарышыкъ къаба бир сес: «Арамзаде! Къалкъ,
олюм уйкъусынамы яттынъ?! Чабик ол, чыкъаджакъ козьлеринъни ач, патлаяджакъ
башынъны къалдыр! Кит, къуюдан сув кетир!» – деди. Шадиеджик бу шиддетли, сувукъ
эмре итаат этти. Къалкъты. Факъат одасы кене мезар киби къаранлыкъ эди. Чюнки ичине
зия киреджек пенджереси ёкъ иди. Эллерийле ятагъынъ этрафыны арады. Сюйреклене-
сюйреклене къапуйы булып чыкъты. Кендисине верилен узун бир агъач иле эки къогъайы
алды. Аля сонъуна къадар корьмее муваффакъ оламадыгъы руясынынъ хатырасыйле
мутехассыс олан мамур козьлери, козь яшларыле толу булундыгъы алда сокъагъа чыкъты.
Чамашырджынынъ кечен акъшам кендисине косьтердиги къуюя догъру юрюди.
Сеэр булутлары кок къуббесини тезйин идиюр. Куньдогъу тарафы яваш-яваш
къызарыюр, къушчугъазлар да баарь нешиделери окъуюрларды. Шадиеджик ките-ките
къуюнынъ янына кельди, къогъалары ве агъачы ере быракъты. Къуюдан сую насыл
чекебиледжегини тюшюнди. Дерин бир нефес алды. Бу эснада кендиси киби бир сефалет
рефикъасынынъ да айны ишле кельдигини корьди. Онынъ ярдымыйле къогъалар
толдурылды, кендисине теслим этильди. Шадиеджик къогъалары агъачынъ уджларындаки
ченгеллере асты, омузына алмакъ истеди, факъат къалдырамады. Кене къую башында
расткельдиги сефалет рефикъасына арз-ы ихтиядж этти. Къогъалар чамашырджы
къадыннынъ эвине къадар кетирильди. Шадиеджик кучюк, наиф эллерийле къогъалары
бирер-бирер ичери алды. Факъат къоллары, аякълары титриюрды. Буны корен
чамашырджы къадын: «Арам сют эммишинъ баласы, не титрейип туруюрсынъ?! Аля эки
къогъа сувмы кетирдинъ? Бунынъле иш битмез! Он къогъа сув даа кетиреджексинъ, айды,
чабик ол, шимди аякъларынъы къырарым!» – дие багъырды ве башкъа бир одая кирди.
Шадиеджик сокъакъ къапусынынъ огюне чыкъып турды. Узакъ уфукъларда семавий бир
хаял араян масумане бакъышлары нурлар ичинде къалмыш мешрикъа илишти.
Къушчугъазларынъ къанатларыны, гуль ве мелевшелеринъ шебнемлерини ялдызлаян ве
аятта бир куннинъ даа башладыгъыны бильдирен сырма сачлы кунеш Чатыр Дагъын
аркъасындан догъуюрды.
Шадиеджик боюны букюк, козьлери яшлы олдыгъы алда кунешинъ бу тулууна
бакъаркен, дерин бир айрет иссийле мутехассыс олды. Чатыр Дагъ иле кокюн бирлешмиш
киби корюндиги ерде аннеджигини корьмек истиюрды…
Къач дакъикъа яшлы козьлерийле бу тулу левхасыны темаша эттиктен сонъра сувукъ
ве нефретли бир назарле чамашырджынынъ эвине бакъаракъ: «Артыкъ бурада къалмам!
Китеджегим… Аннеджигими араяджагъым!» – дие тюшюниюрды. Сонъра сюратлы
адымларле юрюмее башлады…
Ялы бою арабаларынынъ дурдыгъы ханлардан бирине китти. Арабаларнынъ не заман
китеджеклерини сорады. Мурад ака намындаки арабаджы шимди китеджегини сёйледи.
Шадиеджик кендисининъ де арабая алынмасыны риджа этти. Арабаджы Мурад ака
сабаларыны эеджанлар ичинде бойле кучюк бир къызджыгъазынъ ялынъыз башына ялы
боюна китмек истедигине меракъ этти. «Нерее ве киме китеджексинъ?» – дие сорды.
– Коюме, аннеджигиме китеджегим!
Джевабыны вериркен, агъламая башлады. Мурад ака ничюн агъладыгъыны сорды.
Шадиеджик араба кирасы вермее парасы олмадыгъыны сёйледи. Мурад ака оны парасыз
котюреджегини бильдирдиктен сонъра, эшьясы олып-олмадыгъыны да сорды.
– Не эшьям вар, не кимсем. Кендимден башкъа адамым, устюмдекинден башкъа да
шейим ёкътыр! – джевабыны верди.
Мурад ака къызджыгъазынъ бу алындан мутеэссир олды. Атта юзюнде, козьлеринде
шефкъатле къарышаракъ бир узюн, дудакъларында агълама аляметини косьтерген бир
титреме асыл олунмышты.
– Пек эйи, къызым, кель арабая отур, сени коюнъе котюрейим. Къарнынъ ач исе, бираз
пенир, экмек верейим де, е! – деди.
Шадиеджик арабая атлады. Мурад ака ханеджи иле исабыны кесерек, ёла чыкътылар.
Лякин джаддесинден кечеркен, Шадиеджик яры ачыкъ къолуле сабыкъ вели къонагъыны
косьтеререк:
– Бу буюк бина эбе анайлар мектеби эмиш, мен буюрсем, бизим Чоджукъ
оджагъынынъ мудиреси мени де бу мектебе вермек истиюрды.
– Эбет, къызым, меним торуным Айше де бурада окъуюр. Эбе анай оладжакъ. Бир
йылдан даа мектеби битиреджек, сонъра коюмиздеки амбулаторьяда чалышаджакъ эмиш.
Дюн онъа анасындан мектюп ве пара кетирмиштим.
Каблуков хастаханени кечтиктен сонъра, арабаджы Мурад ака атларыны сюратле
айдамая башлады. Шадиеджик къач дефа аркъасына дёнип бакъаракъ:
– О артыкъ мени буламаз, мени ёлумдан къалдырамаз.
– Ким буламаз, ким къалдырамаз, Шадие?
– О чамашырджы къадын.
Шадиеджик бутюн башына келенлери бирер-бирер Мурад акая анълатты. Эки саат
сонъра Сырлы Копюр нам мааллее кельдилер. Араба турды, атлар туварылды. Бир саат
къадар бурада тураджакъларыны арабаджы Шадиеджиге сёйледи. Атларына ем верди.
Шадиеджик о замана къадар чамашырджы къадыннынъ келип-кельмееджегини сорды.
Арабаджы: «Келемез, къызым, кельсе биле артыкъ сени элимден аламаз», – деди. Олар
къавеханее кирдилер. Орада экмек, пенир едилер, чай ичтилер. Къаведе булунан ёлджу ве
арабаджыларынъ эписи Шадиеджигинъ юзюне, козьлерине бакъыюр, онынъ гузеллигине
айран олуюрларды. Шадиеджик Чоджукъ оджагъында окъумакъ-язмакъ да
огрендигинден, маса узериндеки «Енъи Дюнья» газетасыны окъумая башлады. Ёлджулар
бунъа даа зияде шашыюрларды. Шадиеджик къавеханенинъ алты къырмызы тула
тёшемели софасына чыкъты. Этрафлара бакъты.
Къушчугъазларынъ ешиль орман ичинде гизленерек кунеше къаршы къанатларыны
ачып, кендилерине махсус элан ве нешиделерийле баары алгъышладыкъларыны
динъледи. Къаршысындаки багъчада сыкъ япракълы юксек агъачларынъ алтында хафиф
рузгярынъ тесирийле далгъаланан чименлер узеринде, сеэринъ козьлеринден тюшен ве
бир дамла козьяшы киби корюнен шебнемлеринъ парылдадыгъыны корьди. Эман еринден
фырлаяракъ кендисини багъчая атты. Немли чименлере басаракъ юрюен бир
къушчугъазынъ бир дал узеринде салланаракъ отюшине, рюзгярын даллары тарик
идишине бакъты. Чоджукълыгъы татлы бир сюрю иле айкъырмайы муджип олан бутюн
бу шейлер Шадиеджиге гъайри ихтияри оларакъ: «Ах, не къадар гузель!» – дедиртти.
Шадиеджик айны заманда кучюджик пармакъларыйле мелевшелери ве тюрлю чичеклери
къопармайы да унутмыюрды. Бунлардан бир демет япты. «Аннеджигиме котюреджегим»,
– диюрды. Аягъа къалкъты. Ири мави козьлерийле арабаджыя догъру бакъты. Мурад ака
дахи онынъ бу масумане бакъышына инсанлыгъын рикъкъат ве шевкъатыны тефсир иден
бир назарле мукъабеле идерек: «Кель, къызым, вакъыт олды, гиделим!» – деди.
Арабая миндилер. Алушта тарикъыле Ялтая догъру китмее башладылар. Шадиеджик
бир черик саат сонъра уюмышты. Мурад ака арабайы дурдурды. Арабада булунан шекер
ве пирнич иле толу чуваллар узерине ёллукъ къалын тонуны япты. Явашча ве сонъ
дередже бир итиятле Шадиеджиги яттырды. Башынынъ алтында да аилеси ичюн алдыгъы
антерлик басмалары къойды. Къамчысыйле атларына токъунды. Араба орта сюратле
юрюмее башлады.
Мурад ака къаршы тарафтан келен араба ве автомобиллерле чарпышмамакъ ичюн
атлары не дередже дикъкъатле идаре идиюрды исе, Шадиеджигинъ уянмамасы ичюн де
арабайы о къадар саллатмамая чалышыюр ве ара сыра Шадиеджиге бакъыюрды. Саат он
экие догъру Агъыз Къыр кечидини кечтилер. Майыс кунешининъ кумюш ренкли зиясы ве
къыздырыджы сыджагъыны Шадиеджигинъ беяз юзюне, узун кирпиклерине токъунды.
Энъ мазун юреклере умютлер ваад этеджек къадар джазибели олан ири, мави козьлерини
ачты. Кендисини топлаяракъ эман догърулды. Ёлун сагъ тарафындан копюре-копюре
акъан саф, берракъ сув иле юзюни йыкъамакъ истеди. Мурад ака арабайы дурдурды.
Шадиеджигинъ бу арзусыны да ерине кетирди. Сырлы Копюрден аннеси ичюн яптыгъы
чичек деметини де сувлады. Арабая минди. Артыкъ Алуштая эниюрларды. Ара-сыра
шоссе дёнюмлеринден денъиз корюнмее башлыюрды. Шадиеджик денъиз корьмесийле:
«Вай, коюмизе келиюрыз!» – дие севинчле багъырды. Мурад ака: «Хайыр, къызым,
денъиз сизинъ коюн денъизи, ама ялыдаки кой Алуштадыр, сизинъ коюнъизе бир куньлюк
ёлумыз даа вар».
Арабанынъ доланбачлы ёл иле китмеси, кунешинъ сыкъ япракълы юксек агъачлар
арасындан сюзюле-сюзюле парлакъ шуалары серпмеси, далларын ерлере къадар
саркъмасы ве эр эки дакъикъада къаршысындаки табиат левхаларынынъ денъишмеси
Шадиеджиги чокъ меракъландырыюрды. Денъиз якълаштыкъча Шадиеджигинъ юзюни
узюнлер, кедерлер къаплыюр, мави козьлери яшарыюрды. Узюни косьтермемек,
козьяшлары гизлемек ичюн Чоджукъ оджагъы мудиресининъ кендисине багъышладыгъы
индже, беяз мендиль иле юзюни къаяды. Ичини чекти. Гъает яныкъ бир сесле «Анне
десем, аннем ёкъ, баба десем, бабам ёкъ!» тюркюсини йырламая башлады. Мурад ака
бундан мутеэссир оларакъ, о да Шадиеджиге рефакъат идиюрды. Мурад ака бу тесир
алтында Шума коюнден кечеркен атларына сув вермее де унутмышты…
Дар Богъаз денилен ере кельдилер. Орада да эки саат раатландыкътан сонъра, Ялтая
китмек узьре арекет этмишлерди. Сельбилер, чинарлар, багъ ве багъчалар ичинде
богъулмыш сайфиелер арасындан Алуштанынъ кенарындан денъиз ялысына эндилер.
Шадиеджик денъиз амамларыны, искелени, искеле къаршысындаки вапуры, искеле
узериндеки ёлджуларынъ къалабалыгъыны сейир иде-иде гидиюр ве Мурад акая диюрды:
«Бурасы да гузель, ама бизим коюмиз даа гузельдир. Бизим коюн сельбилери, джевиз
агъачлары, багъчалары, парклары, сайфиелери даа дюльбер, ялысы, къаялыкълары,
къумсаллары даа эйи, дагълары, къырлары даа шырныкълыдыр». Мурад ака
Шадиеджигинъ бу муталяасынынъ догъру олдыгъыны тасдыкъ ёллу башыны саллыюрды.
Алуштанынъ доланбачлы ёкъушындан яваш-яваш чыкъмая башладылар. Буюк Ламбат
багъ-багъчаларына якълашмакъта экен, кунеш де гъуруб этмиш ве Шадиеджик кене
уюмышты. Арабанынъ Дегирменкойде эки саат дурдугъындан Шадиеджигинъ хабери
олмамышты.
Саба серинлигининъ тесирийле олмалы эди ки, Массандра нам маалледе Ялтая
энмекте экен, Шадиеджик титремелер ичинде уянды. Башыны къалдырып этрафына
бакъынды. Ёлун сагъында ешилликлер, багъчалыкълар ичинде булунан Ай Васылы, дере
ичинде Дерекою, къаршысындаки Ялтайы корюндже:
– Мурад ака, бу корюнен ерлер нересидир? Коюмиз даа узакъмы?
– Коюнъизе даа кельмедик. Корюнен койлер Ай Васыл, Дерекой койлери.
Къаршымыздаки да Ялта шеэридир.
– Ачлыкъ заманында мен аналыгъымле берабер Ялтая келип аш къазанларымызы,
легенимизи сатып экмек алмыш эдик. Коюмизе кетеркен, ёлумыз басылып экмегимизи
алмышларды. О заман меним къулагъымдаки купеджиклерими де чыкъарып
алмышларды. Агъладыгъым ичюн ёлумызы басанлардан бири тюфенк къундагъыйле
аркъама урмышты… Шимди аналыгъым мени корьсе, ким билир не къадар севинеджек!
Ялтая кирдилер. Мурад ака ханлардан бирине кирип, атларыны тувардыкътан сонъра
Шадиеджигинъ коюне китеджек арабалар янына варды. Бир арабаджыдан оны
котюрмесини риджа этти. Шадиейи арабая отуртты. Алынындан къач дефа оперек, онъа
къач рубле эдие верди. Шадиеджик агълаяракъ, Мурад аканынъ элини опьти. Экисининъ
де козьлери яшлы олдыгъы алда айрылыштылар…
Шадиеджик, ниает, дёрт йыл эввель кендисинден айырылдыгъы коюне кельмишти.
Арабадан энеркен, орада булунанларынъ эписи кендисине дикъкъатле бакъыюр ве:
«Машалла балая, къокъла киби!» – сёзлери сёйлеюрларды. Факъат оны ич кимсе
таныямамышты. Чюнки койдешлери Шадиеджиги ачлыкътан ольди эсап этерлерди.
Шадиеджик арабадан эндиги киби, кендисине аналыкъ, бабалыкъ эткен Фериде абла
иле Усеин аканынъ эвлерине китти. Факъат кендилерининъ ачлыкътан ольдиклерини
анъладыгъы киби, эвлерининъ де бир таш йыгъынындан ибарет къалдыгъыны корьди.
Бундан чокъ мутеэссир оларакъ агълады. Башыны сагъ омузы узерине букерек
тюшюнди… Нерее китеджегини, киме мураджаат этеджегини бильмиюрды.
Къомшуларындан бирининъ къызы Фатимайы таныды. Эман янына варып: «Фатима, мени
таныдынъмы?» – деди.
– Ёкъ, танымадым. Сен кимсинъ?
Шадиеджик бу суалье бир кереден джевап вермектен чекинди, чюнки кендисини
таныдырса, Фатимадан насыл муамеле кореджегини бильмиюрды. Фатима
Шадиеджигинъ гузеллигине шашыюр ве бойле гузель бир къызын кендисини
таныдыгъына тааджип этерек:
– Я сен мени нерден билесинъ? Адымы кимден огрендинъ?
– Мен сени чокътан таныюрым. Эмширенъ Селимеджиги де билиюрым.
– Вай, демек, сен эпимизи билиюрсынъ?! (Агъламсынаракъ) Селимеджигимиз ал
комлектен ольди. Дюн анам иле мезарына чичек котюрдик. Башына Истанбул сюнбюли
тиктик…
Шадиеджик агъламая башлады.
– Ах, о ничюн ольди? Онынъ ерине мен ольмели эдим. Онынъ анасы, бабасы,
эмширеси вар, онынъ эви, сою-сопу вар. О яшамалы эди. Олюм онынъ ерине меним
джанымы алайды…
Фатима да агълады. Бири-бирине сарылышып кене агъладылар. Фатима Шадиенинъ
адыны огренмеден, оны танымадан эвлерине чагъырды. Аннеси Сайде тотай иле таныш
этти. Сайде тотай дикъкъатле Шадиейи козьден кечирдиктен сонъра, чырайыны
сыкъаракъ вахший бир сесле Шадиее: «Тез эвимден чыкъ! Козюм огюнден джоюл, эвими
арамлатма!» – дие Шадиенинъ къолундан тутаракъ, оны къапудан тышары къувды. Къызы
Фатимая чевирилерек: «Сен бу арамзадейи, бу пичи нерден булып кетирдинъ?! Бу
быралкъы, ачлыкъ вакъытында гъайып олан Шадиедир. Эгер онынъле бир даа
корюшеджек олур исенъ, сени арам эвлят этер, эвимден къуварым!» – дие багъырды.
Арасы чокъ кечмеден бутюн кой эалиси Шадиеджиги таныды. Оны таныянларын эпси
кендисинден нефрет этиюрды. Бир чокъ къапулара, пек чокъ кишилере мураджаат этти
исе де оны имае этен олмады. Мектеп муаллими Шадиеджигинъ акъыллы, тербиели,
беджерикли бир къыз олдыгъыны корип оны мектебе алмакъ истеди исе де, коюн
джемааты, эгер муаллим Шадиейи мектебе алырсе, бутюн чоджукълары мектептен
аладжакъларыны бильдирмеси узерине муаллим де ниетинден вазгечмее меджбур олды.
Бу суретле Шадиеджик яз вакъытыны курортлара келен мисафирлере чичек сатмакъле
кечирди. Бириктирдиги параларыны сакъламакъ ичюн кендисинден чичек алдыгъы
багъчевана вермишти. Багъчеван апансыздан ольди. Шадиеджик багъчеваннынъ огълуна
мураджаат этип, сакъламакъ ичюн бабасына пара вердигини ве бу паранынъ шимди
верильмесини истеди. Багъчеваннынъ огълу: «Меним ондан хаберим ёкъ. Бабам ольди.
Мезарда ятыюр. Кит, ондан исте!» – деди.
Шадиеджик агълаяракъ, ялвараракъ пек чокъ исрар этти исе де, бириктирдиги къач
кумюши алмая муваффакъ оламады…
Ниает, кузь мевсими, багъ бозум заманы кельди. Шадиеджик ичюн артыкъ сачакълар
алтында, диварлар тюбюнде геджелемек мушкюллешмишти. Атта бир гедже ягъан
ягъмурлар алтында зияде ысландыгъындан сувукъ аларакъ, оксюрмее башламышты. Бир
тарафтан оксюрюгининъ шиддетленмеси, дигер тарафтан аз емесининъ тесирийле череси
солмая, сарармая юзь тутмышты… Шадиеджик пек ассас эди. Бир ягъмур тамласы, бир
булут парчасы, бир акъшам заманы, бир къушун нагъмеси, бир къатра козь яшы, мазунане
бир тебессюм, гъарибане бир бакъыш онъа пек токъуныюр, оны пек мутеэссир этиюрды.
Кузь мевсимининъ азин, серин бир кунюнде, сарылыкъта веремли къызларын
чересини танзир этен сары япракълар пек манидар бирер таассюр нидасыйле топракъ
узерине тёкюлиркен, эр заманындан даа зияде мукеддер булунан Шадиеджик багъчалар,
багълар арасындан дагълара догъру китиюрды. Кечмиш заманлардан юзьлердже сене
эввельки аллардан хабер верен буюк джевиз агъачларынынъ аджип бир хышылты иле
тюшмекте олан япракълары узеринден юрюмесинден шакъырдылар асыл олуюрды.
Шадиеджик эгилерек авучына бир япракъ алды. Оны сыкъмая башлады. Юзюни денъизе
догъру чевиререк бир агъачынъ алтында отурды. Уюр киби бир вазиет алды…
Къач саат сонъра, омюри киби бош, бахты киби къара ве ичинде гузель бир руя биле
корюльмек ихтималы олмаян менус уйкъусындан уянды. Кузь кунешининъ акъшам узери
денъиз узеринде ренкли шуалар быракътыгъыны корьди. Алтында отурдыгъы агъачын
далы узеринде йырлаян бир къушчугъаза бакъты. Аннесининъ де онъа йиеджек
кетирдигини корюндже козьлери яшланды ве деди: «Ах, ничюн меним де аннеджигим
ёкъ? Ничюн мен де бу къушчугъаз къадар бахтлы дегилим? Коклерде йылдызым
олмадыгъы киби, ерде де ич кимсем ёкъ… Не анне къучагъында яттым, не бешикте
салландым… Мен кимим? Аннем, бабам кимдилер? Бир шей бильмиюрым. Бильдигим
бир шей вар исе, о да учь айлыкъ икен, аннеджигим тарафындан коюмизинъ джами
огюндеки мусалла ташы узеринде быракъылмыш бир къыз эмишим! Коюмизинъ бутюн
чоджукълары манъа ябанджы козюле бакъыюрлар. Манъа койдеш демиюрлар.
Ойнадыкълары оюнларына мени къабул этмиюрлар. Эпси манъа: «Пич, темизсиз…» –
диюрлар. Коюмизинъ багълары, багъчалары, тарлалары арасындан кечеркен, шырыл-
шырыл акъмакъта олан темиз, арыныкъ сувлар башында аннелеринъ балачыкъларыны
къучагъына аларакъ опьтиклерини, охшадыкъларыны, севдиклерини бойнумы букерек
узакълардан сейир этерим. Янларына китеджек олурсам, быракъмазлар. «Сен
мурдарсынъ!» – дие сёйлеюрлар.»
Акъшам осьти. Кое энерек Шадиеджик агълая-сызлая джамие догъру китиюрды.
Чюнки геджейи, къапусы даима ачыкъ булунан джамининъ бир кенарында кечирмек
истиюрды.
Джами азбарына кирди. Дюньянынъ, аятынъ бутюн элем ве кедерлерини кендиси
узеринде татмая башладыгъы мусалла ташына козьлерини тикти. Гуя орая
быракъылдыгъы заман аннеджигининъ акъыттыгъы козь яшларынынъ излерини
арыюрды…
Бир кереден еринден къалкъаракъ, эр бирининъ башы уджунда къара сельвилер
тикильмиш бинълердже мезары ави олан мезарыстана догъру къошты. Эр бирине айры-
айры бакъты. Онъа мезарларынъ эпси бир корюниюрды. Ер устюнде аннеджигини,
бабаджыгъыны буламадыгъы киби, еринъ алтында да буламаяджагъына эмин олды.
Бойнуны букерек текрар агъламая башлады. Козьлерини силе-силе, аякъларыны чеке-чеке
кене джами огюне кельди…
Аннесининъ агъушындан айрыларакъ агъламая башладыгъындан, он бир йыллыкъ бир
заман кечирдигини хатырлады… Этрафына бакъынды. Бир кереден ере чёкти, титреди,
чырпынды. Буюк бир замет иле къалкъты, мусалла ташынынъ узерине серильди.
Къолларыны коксю узерине къойды. Козьлерини коклере тикерек: «Аннеджигим,
нердесинъ?! Кель! Мени ал! Мени быракътыгъынъ таш узеринде сени беклиюрым!» – дие
багъырды, козьлерини юмды. Сонъ нефесини аларакъ, эбедий раатлыкъ уйкъусына ятты…
1927 с.
 
Лугъатчыкъ
ави олмакъ - булундырмакъ
агъуш - къучакъ
азин - кедерли, гъамлы
ал комлек - къызамыкъ
ассас - дуйгъулы
берракъ - темиз
гъуруб этмек - батмакъ
къогъа - къопкъа
манидар - маналы
менус - огъурсыз
мешрикъ - кунеш догъаджакъ джиэт, шаркъ джиэти
мувафакъат этмек - уйгъун корьмек
мукеддер - кедерли
мурдар - кирли, пис
муталяа - фикир
мутехассыс олмакъ - дуйгъуланмакъ
наиф - кучьсюз
рикъкъат - назиклик
сайфие - дача
сефалет - факъыр
таассюр - къасеветли
танзир этмек - анъдырмакъ
тезйин этмек - безетмек, сюслемек
тулу - догъма
хан - мусафирхане
шебнем - чыкъ
шуа - зия
юзюни узюнлер - асрет ве элем дуйгъулары
 
 
ANNECÝGÝM, NERDESÝÑ?! KEL!
Müthiþ açlýq devrinde anasýz-babasýz, kimsesiz, baqýmsýz qalmýþ bir çoq çocuqlarle beraber
Þadiyecik de “Çocuqlarý imaye cemiyeti” tarafýndan Aqmescit “Çocuq ocaðý”na ketirilmiþti…
Aramýzdan biñlerce qurban alan açlýq þiddetini ðayýp etmeye baþlayýnca, Çocuq ocaðýndaki
balalardan bazýlarýnýñ anasý, bazýlarýnýñ babasý yahut qardaþý ve emþiresi, bazýsýnýñ da aqrabasý
kelerek, onlarý birer-ekiþer alýp kötüriyurlardý. Bu süretle bir-eki ay içinde çocuqlarýñ epsi
daðýlmýþ, bunlarýn yerine diger faqýr çocuqlarý yerleþtirilmiþti. Faqat güzel Þadiyecigi ise
sorayan, arayan olmamýþtý.
Çocuq ocaðý müdiresi Þadiyecigiñ nereli ve kimleriñ qýzý oldýðýný sordý. Lâkin Þadiyecigiñ
gül ðoncesini añdýran küçük aðzý kilitli emiþ kibi, açýlmayurdý. Müdireniñ sualine iri mavý ve
cazibeli közlerinden aqýttýðý köz yaþlarle cevap vermiþti…
Aradan bir sene daa keçti. Yeñi kelen çocuqlar da daðýlmýþtý. Çocuq ocaðýnda Þadiyecikten
baþqa kimse qalmadýðýndan Çocuq ocaðýnýñ qapatýlmasý hususýnda emir kelmiþti. Müdire
Þadiyecikten nereli, ana ve babasýnýñ kimler oldýðýný bir kere daa sordý. Þadiyecik bu defa dahi
közlerinden aqýttýðý elmaz daneleri kibi, köz yaþlarýyle cevap vermek istemiþti. Faqat müdireniñ
kösterdigi israr ve verdigi izaat üzerine aðlayaraq: “Ne annem var, ne babam. Adlarýný da
bilmiyurým, yetimim… kimseçigim yoqtýr… Yalýñýz doðdýðý yerimi biliyurým”, – diye köyniñ
adýný da söyledi.
Çocuq ocaðý çamaþýrlarýný yýqayan çamaþýrcý qadýnlardan biri Þadiyecigiñ kimsesiz oldýðýný
ve artýq on yaþýný toldurmýþ bulundýðýndan iþe yarayacaðýný añladý. Oný müdireden istedi. Müdire
Þadiyecigi çamaþýrcýya teslim etmek istemiyurdý, faqat kendisi baþqa uzaq bir þeere
könderildiginden oný vermeye muvafaqat etti. Ve çamaþýrcýdan Þadiyecigi ýncýtmamasýný rica
eyledi. Þadiyecigi quçaðýna alaraq, beþ daqiqa qadar öpip-ohþadýqtan soñra: “Aydý, Þadiyecigim,
aðlama. Bu qadýnle beraber kit. O seni baqar, onýñ yanýnda qal. Men Qýrýma kelirsem, seni kendi
yanýma alýrým”, – dedi. Tekrar oný öperek, ekisiniñ de közleri yaþlý oldýðý alda vedalaþtýlar, birbirinden
ayrýlýþtýlar.
Çamaþýrcý qadýn Þadiyecigi alýp kötürdi. Þeer kenarýnda, Qaya Baþý civarýnda, tar bir soqaqta,
divarlarý qýzýl balçýqle sývalmýþ eski, çökük pencere çerçiveleri tahta ve teneke parçalarýyle
qapatýlmýþ bir eviñ ögünde turdýlar. Eve kirmeden soqaðýñ çöle çýqan ucunda quyu bulundýðýný
ve suyu oradan aldýðýný çamaþýrcý qadýn Þadiyecige köstermiþti. Eve kirdikten soñra, çamaþýrcý
Þadiyecigi qarþýsýnda oturttý. Oña ðayet sert ve qaba bir dil ile accý-accý nasiatlar, ögütler verdi.
Odun, kömür, suv ketirmek, ateþ yaqmaq, ütü azýrlamaq, kendisiyle beraber çamaþýr yýqamaq,
eve kelip-kitenler, evde olan iþler aqqýnda iç kimseye söylememek… kibi vazifeleri yapmaya
borclu oldýðýný, bunlardan birini imal eterse, köpekler kibi evinden quvacaðýný añlattý. Þadiyecik
bütün bunlarý diñleyur ve derenden köküs keçiriyurdý. Çamaþýrcý Þadiyecigiñ titredigini körünce:
“Baþý kesilmiþ tavuq kibi, qarþýmda qaltýrayýp oturma! Söylediklerimi añladýñmý?!” – diye onýñ
baþýný tutýp silkti. Lanpayý yaqaraq, Þadiyecigi kirli ve ýslaq çamaþýrlarýñ bulundýðý qaranlýq,
rutubetli bir odaya kirdirdi. Odanýñ kenarýnda, divar altýnda, yarý ýslaq, yarý çürük toban ile tolu
eski kirli bir minderin Þadiyeye yataq olacaðýný köstererek: “Aqýz, iþte, burada yatýrsýñ, bu seniñ
yataðýñdýr. Aydý, yat! Saba erken qalqýp suv ketirirsiñ!” – dedi. Lanpayý alýp kötürdi.
Zavallý Þadiyecik qaranlýqlar içinde qaldý. Gizli-gizli aðlayaraq, dünyada bütün varlýðý
üstündeki elbisesinden ibaret olan rubasýný, ayaqqaplarýný çýqarmaqsýzýn yattý. Kirli-paslý yýrtýq
yorðan parçasýný baþýna çekti. Aðladý, aðladý…
Biraz soñra yorðanýný baþýndan çekti, etrafýna baqýndý. Faqat qaranlýqtan iç bir þey
körünmiyurdý. Qorqular, titremeler içinde qaldý. Közlerini yumdý. Kene aðladý… Sabaya
çýqarsam, buradan qaçarým!” – diyurdý. Yorðanýný tekrar baþýna çekti. Saatlerce qorqular,
titremeler içinde çýrpýndýqtan soñra, kendisine bayðýnlýq kelip, uyudý…
Uyqusýnda bulutlar içinde beyaz elbiseleriyle uçan, hafif ve titrek yanaqlarýný kendisine
doðru uzatan ve validelerden baþqa iç kimsede körülmek itimalý olmayan lâtif tebessümli
validesini körüyurdý. Onýñ quçaðýna atýlmaq, onýñ sevgisi, ohþayýþý ve þefqatýnýñ lezzetini tatmaq
isterken, merametsiz qattý bir qol omuzcýðýna toqunaraq bütün vucudýný sarstý. Uyandýðý zaman,
çirkin, igrenç bir öksürik ve iddetle qarýþýq qaba bir ses: “Aramzade! Qalq, ölüm uyqusýnamý
yattýñ?! Çabik ol, çýqacaq közleriñni aç, patlayacaq baþýñný qaldýr! Kit, quyudan suv ketir!” –
dedi. Þadiyecik bu þiddetli, suvuq emre itaat etti. Qalqtý. Faqat odasý kene mezar kibi qaranlýq
edi. Çünki içine ziya kirecek penceresi yoq idi. Elleriyle yataðýñ etrafýný aradý. Süyreklenesüyreklene
qapuyý bulýp çýqtý. Kendisine verilen uzun bir aðaç ile eki qoðayý aldý. Alâ soñuna
qadar körmeye muvaffaq olamadýðý ruyasýnýñ hatýrasýyle mütehassýs olan mamur közleri, köz
yaþlarýle tolu bulundýðý alda soqaða çýqtý. Çamaþýrcýnýñ keçen aqþam kendisine kösterdigi
quyuya doðru yürüdi.
Seer bulutlarý kök qubbesini tezyin idiyur. Kündoðu tarafý yavaþ-yavaþ qýzarýyur,
quþçuðazlar da baar neþideleri oquyurlardý. Þadiyecik kite-kite quyunýñ yanýna keldi, qoðalarý ve
aðaçý yere býraqtý. Quyudan suyu nasýl çekebilecegini tüþündi. Derin bir nefes aldý. Bu esnada
kendisi kibi bir sefalet refiqasýnýñ da ayný iþle keldigini kördi. Onýñ yardýmýyle qoðalar toldurýldý,
kendisine teslim etildi. Þadiyecik qoðalarý aðaçýñ uclarýndaki çengellere astý, omuzýna almaq
istedi, faqat qaldýramadý. Kene quyu baþýnda rastkeldigi sefalet refiqasýna arz-ý ihtiyac etti.
Qoðalar çamaþýrcý qadýnnýñ evine qadar ketirildi. Þadiyecik küçük, naif elleriyle qoðalarý birerbirer
içeri aldý. Faqat qollarý, ayaqlarý titriyurdý. Buný kören çamaþýrcý qadýn: “Aram süt emmiþiñ
balasý, ne titreyip turuyursýñ?! Alâ eki qoða suvmý ketirdiñ? Bunýñle iþ bitmez! On qoða suv daa
ketireceksiñ, aydý, çabik ol, þimdi ayaqlarýñý qýrarým!” – diye baðýrdý ve baþqa bir odaya kirdi.
Þadiyecik soqaq qapusýnýñ ögüne çýqýp turdý. Uzaq ufuqlarda semaviy bir hayal arayan
masumane baqýþlarý nurlar içinde qalmýþ meþriqa iliþti. Quþçuðazlarýñ qanatlarýný, gül ve
melevþeleriñ þebnemlerini yaldýzlayan ve ayatta bir künniñ daa baþladýðýný bildiren sýrma saçlý
küneþ Çatýr Daðýn arqasýndan doðuyurdý.
Þadiyecik boyuný bükük, közleri yaþlý oldýðý alda küneþiñ bu tuluuna baqarken, derin bir
ayret issiyle mütehassýs oldý. Çatýr Dað ile kökün birleþmiþ kibi köründigi yerde annecigini
körmek istiyurdý…
Qaç daqiqa yaþlý közleriyle bu tulu levhasýný temaþa ettikten soñra suvuq ve nefretli bir
nazarle çamaþýrcýnýñ evine baqaraq: “Artýq burada qalmam! Kitecegim… Annecigimi
arayacaðým!” – diye tüþüniyurdý. Soñra süratlý adýmlarle yürümeye baþladý…
Yalý boyu arabalarýnýñ durdýðý hanlardan birine kitti. Arabalarnýñ ne zaman kiteceklerini
soradý. Murad aka namýndaki arabacý þimdi kitecegini söyledi. Þadiyecik kendisiniñ de arabaya
alýnmasýný rica etti. Arabacý Murad aka sabalarýný eyecanlar içinde böyle küçük bir qýzcýðazýñ
yalýñýz baþýna yalý boyuna kitmek istedigine meraq etti. “Nereye ve kime kiteceksiñ?” – diye
sordý.
– Köyüme, annecigime kitecegim!
Cevabýný verirken, aðlamaya baþladý. Murad aka niçün aðladýðýný sordý. Þadiyecik araba
kirasý vermeye parasý olmadýðýný söyledi. Murad aka oný parasýz kötürecegini bildirdikten soñra,
eþyasý olýp-olmadýðýný da sordý.
– Ne eþyam var, ne kimsem. Kendimden baþqa adamým, üstümdekinden baþqa da þeyim
yoqtýr! – cevabýný verdi.
Murad aka qýzcýðazýñ bu alýndan müteessir oldý. Atta yüzünde, közlerinde þefqatle qarýþaraq
bir üzün, dudaqlarýnda aðlama alâmetini köstergen bir titreme asýl olunmýþtý.
– Pek eyi, qýzým, kel arabaya otur, seni köyüñe kötüreyim. Qarnýñ aç ise, biraz penir, ekmek
vereyim de, ye! – dedi.
Þadiyecik arabaya atladý. Murad aka haneci ile isabýný keserek, yola çýqtýlar. Lâkin
caddesinden keçerken, Þadiyecik yarý açýq qolule sabýq veli qonaðýný köstererek:
– Bu büyük bina ebe anaylar mektebi emiþ, men büyürsem, bizim Çocuq ocaðýnýñ müdiresi
meni de bu mektebe vermek istiyurdý.
– Ebet, qýzým, menim toruným Ayþe de burada oquyur. Ebe anay olacaq. Bir yýldan daa
mektebi bitirecek, soñra köyümizdeki ambulatoryada çalýþacaq emiþ. Dün oña anasýndan mektüp
ve para ketirmiþtim.
Kablukov hastahaneni keçtikten soñra, arabacý Murad aka atlarýný süratle aydamaya baþladý.
Þadiyecik qaç defa arqasýna dönip baqaraq:
– O artýq meni bulamaz, meni yolumdan qaldýramaz.
– Kim bulamaz, kim qaldýramaz, Þadiye?
– O çamaþýrcý qadýn.
Þadiyecik bütün baþýna kelenleri birer-birer Murad akaya añlattý. Eki saat soñra Sýrlý Köpür
nam maalleye keldiler. Araba turdý, atlar tuvarýldý. Bir saat qadar burada turacaqlarýný arabacý
Þadiyecige söyledi. Atlarýna yem verdi. Þadiyecik o zamana qadar çamaþýrcý qadýnnýñ kelipkelmeyecegini
sordý. Arabacý: “Kelemez, qýzým, kelse bile artýq seni elimden alamaz”, – dedi.
Olar qavehaneye kirdiler. Orada ekmek, penir yediler, çay içtiler. Qavede bulunan yolcu ve
arabacýlarýñ episi Þadiyecigiñ yüzüne, közlerine baqýyur, onýñ güzelligine ayran oluyurlardý.
Þadiyecik Çocuq ocaðýnda oqumaq-yazmaq da ögrendiginden, masa üzerindeki “Yeñi Dünya”
gazetasýný oqumaya baþladý. Yolcular buña daa ziyade þaþýyurlardý. Þadiyecik qavehaneniñ altý
qýrmýzý tula töþemeli sofasýna çýqtý. Etraflara baqtý.
Quþçuðazlarýñ yeþil orman içinde gizlenerek küneþe qarþý qanatlarýný açýp, kendilerine
mahsus elan ve neþideleriyle baarý alðýþladýqlarýný diñledi. Qarþýsýndaki baðçada sýq yapraqlý
yüksek aðaçlarýñ altýnda hafif ruzgârýñ tesiriyle dalðalanan çimenler üzerinde, seeriñ közlerinden
tüþen ve bir damla közyaþý kibi körünen þebnemleriñ parýldadýðýný kördi. Eman yerinden
fýrlayaraq kendisini baðçaya attý. Nemli çimenlere basaraq yürüyen bir quþçuðazýñ bir dal
üzerinde sallanaraq ötüþine, rüzgârýn dallarý tarik idiþine baqtý. Çocuqlýðý tatlý bir sürü ile
ayqýrmayý mücip olan bütün bu þeyler Þadiyecige ðayri ihtiyari olaraq: “Ah, ne qadar güzel!” –
dedirtti. Þadiyecik ayný zamanda küçücik parmaqlarýyle melevþeleri ve türlü çiçekleri qoparmayý
da unutmýyurdý. Bunlardan bir demet yaptý. “Annecigime kötürecegim”, – diyurdý. Ayaða qalqtý.
Ýri mavi közleriyle arabacýya doðru baqtý. Murad aka dahi onýñ bu masumane baqýþýna insanlýðýn
riqqat ve þevqatýný tefsir iden bir nazarle muqabele iderek: “Kel, qýzým, vaqýt oldý, gidelim!” –
dedi.
Arabaya mindiler. Aluþta tariqýle Yaltaya doðru kitmeye baþladýlar. Þadiyecik bir çerik saat
soñra uyumýþtý. Murad aka arabayý durdurdý. Arabada bulunan þeker ve pirniç ile tolu çuvallar
üzerine yolluq qalýn tonuný yaptý. Yavaþça ve soñ derece bir itiyatle Þadiyecigi yattýrdý. Baþýnýñ
altýnda da ailesi içün aldýðý anterlik basmalarý qoydý. Qamçýsýyle atlarýna toqundý. Araba orta
süratle yürümeye baþladý.
Murad aka qarþý taraftan kelen araba ve avtomobillerle çarpýþmamaq içün atlarý ne derece
diqqatle idare idiyurdý ise, Þadiyecigiñ uyanmamasý içün de arabayý o qadar sallatmamaya
çalýþýyur ve ara sýra Þadiyecige baqýyurdý. Saat on ekiye doðru Aðýz Qýr keçidini keçtiler. Mayýs
küneþiniñ kümüþ renkli ziyasý ve qýzdýrýcý sýcaðýný Þadiyecigiñ beyaz yüzüne, uzun kirpiklerine
toqundý. Eñ mazun yüreklere ümütler vaad etecek qadar cazibeli olan iri, mavi közlerini açtý.
Kendisini toplayaraq eman doðruldý. Yolun sað tarafýndan köpüre-köpüre aqan saf, berraq suv ile
yüzüni yýqamaq istedi. Murad aka arabayý durdurdý. Þadiyecigiñ bu arzusýný da yerine ketirdi.
Sýrlý Köpürden annesi içün yaptýðý çiçek demetini de suvladý. Arabaya mindi. Artýq Aluþtaya
eniyurlardý. Ara-sýra þosse dönümlerinden deñiz körünmeye baþlýyurdý. Þadiyecik deñiz
körmesiyle: “Vay, köyümize keliyurýz!” – diye sevinçle baðýrdý. Murad aka: “Hayýr, qýzým, deñiz
siziñ köyün deñizi, ama yalýdaki köy Aluþtadýr, siziñ köyüñize bir künlük yolumýz daa var”.
Arabanýñ dolanbaçlý yol ile kitmesi, küneþiñ sýq yapraqlý yüksek aðaçlar arasýndan süzülesüzüle
parlaq þualarý serpmesi, dallarýn yerlere qadar sarqmasý ve er eki daqiqada qarþýsýndaki
tabiat levhalarýnýñ deñiþmesi Þadiyecigi çoq meraqlandýrýyurdý. Deñiz yaqlaþtýqça Þadiyecigiñ
yüzüni üzünler, kederler qaplýyur, mavi közleri yaþarýyurdý. Üzüni köstermemek, közyaþlarý
gizlemek içün Çocuq ocaðý müdiresiniñ kendisine baðýþladýðý ince, beyaz mendil ile yüzüni
qayadý. Ýçini çekti. Ðayet yanýq bir sesle “Anne desem, annem yoq, baba desem, babam yoq!”
türküsini yýrlamaya baþladý. Murad aka bundan müteessir olaraq, o da Þadiyecige refaqat
idiyurdý. Murad aka bu tesir altýnda Þuma köyünden keçerken atlarýna suv vermeye de
unutmýþtý…
Dar Boðaz denilen yere keldiler. Orada da eki saat raatlandýqtan soñra, Yaltaya kitmek üzre
areket etmiþlerdi. Selbiler, çinarlar, bað ve baðçalar içinde boðulmýþ sayfiyeler arasýndan
Aluþtanýñ kenarýndan deñiz yalýsýna endiler. Þadiyecik deñiz amamlarýný, iskeleni, iskele
qarþýsýndaki vapurý, iskele üzerindeki yolcularýñ qalabalýðýný seyir ide-ide gidiyur ve Murad
akaya diyurdý: “Burasý da güzel, ama bizim köyümiz daa güzeldir. Bizim köyün selbileri, ceviz
aðaçlarý, baðçalarý, parklarý, sayfiyeleri daa dülber, yalýsý, qayalýqlarý, qumsallarý daa eyi, daðlarý,
qýrlarý daa þýrnýqlýdýr”. Murad aka Þadiyecigiñ bu mutalâasýnýñ doðru oldýðýný tasdýq yollu baþýný
sallýyurdý.
Aluþtanýñ dolanbaçlý yoquþýndan yavaþ-yavaþ çýqmaya baþladýlar. Büyük Lambat baðbaðçalarýna
yaqlaþmaqta eken, küneþ de ðurub etmiþ ve Þadiyecik kene uyumýþtý. Arabanýñ
Degirmenköyde eki saat durduðýndan Þadiyecigiñ haberi olmamýþtý.
Saba serinliginiñ tesiriyle olmalý edi ki, Massandra nam maallede Yaltaya enmekte eken,
Þadiyecik titremeler içinde uyandý. Baþýný qaldýrýp etrafýna baqýndý. Yolun saðýnda yeþillikler,
baðçalýqlar içinde bulunan Ay Vasýlý, dere içinde Dereköyü, qarþýsýndaki Yaltayý körünce:
– Murad aka, bu körünen yerler neresidir? Köyümiz daa uzaqmý?
– Köyüñize daa kelmedik. Körünen köyler Ay Vasýl, Dereköy köyleri. Qarþýmýzdaki da
Yalta þeeridir.
– Açlýq zamanýnda men analýðýmle beraber Yaltaya kelip aþ qazanlarýmýzý, legenimizi satýp
ekmek almýþ edik. Köyümize keterken, yolumýz basýlýp ekmegimizi almýþlardý. O zaman menim
qulaðýmdaki küpeciklerimi de çýqarýp almýþlardý. Aðladýðým içün yolumýzý basanlardan biri
tüfenk qundaðýyle arqama urmýþtý… Þimdi analýðým meni körse, kim bilir ne qadar sevinecek!
Yaltaya kirdiler. Murad aka hanlardan birine kirip, atlarýný tuvardýqtan soñra Þadiyecigiñ
köyüne kitecek arabalar yanýna vardý. Bir arabacýdan oný kötürmesini rica etti. Þadiyeyi arabaya
oturttý. Alýnýndan qaç defa öperek, oña qaç ruble ediye verdi. Þadiyecik aðlayaraq, Murad akanýñ
elini öpti. Ekisiniñ de közleri yaþlý oldýðý alda ayrýlýþtýlar…
Þadiyecik, niayet, dört yýl evvel kendisinden ayýrýldýðý köyüne kelmiþti. Arabadan enerken,
orada bulunanlarýñ episi kendisine diqqatle baqýyur ve: “Maþalla balaya, qoqla kibi!” – sözleri
söyleyurlardý. Faqat oný iç kimse tanýyamamýþtý. Çünki köydeþleri Þadiyecigi açlýqtan öldi esap
eterlerdi.
Þadiyecik arabadan endigi kibi, kendisine analýq, babalýq etken Feride abla ile Üsein akanýñ
evlerine kitti. Faqat kendileriniñ açlýqtan öldiklerini añladýðý kibi, evleriniñ de bir taþ yýðýnýndan
ibaret qaldýðýný kördi. Bundan çoq müteessir olaraq aðladý. Baþýný sað omuzý üzerine bükerek
tüþündi… Nereye kitecegini, kime muracaat etecegini bilmiyurdý. Qomþularýndan biriniñ qýzý
Fatimayý tanýdý. Eman yanýna varýp: “Fatima, meni tanýdýñmý?” – dedi.
– Yoq, tanýmadým. Sen kimsiñ?
Þadiyecik bu suale bir kereden cevap vermekten çekindi, çünki kendisini tanýdýrsa,
Fatimadan nasýl muamele körecegini bilmiyurdý. Fatima Þadiyecigiñ güzelligine þaþýyur ve böyle
güzel bir qýzýn kendisini tanýdýðýna taacip eterek:
– Ya sen meni nerden bilesiñ? Adýmý kimden ögrendiñ?
– Men seni çoqtan tanýyurým. Emþireñ Selimecigi de biliyurým.
– Vay, demek, sen epimizi biliyursýñ?! (Aðlamsýnaraq) Selimecigimiz al kömlekten öldi.
Dün anam ile mezarýna çiçek kötürdik. Baþýna Ýstanbul sünbüli tiktik…
Þadiyecik aðlamaya baþladý.
– Ah, o niçün öldi? Onýñ yerine men ölmeli edim. Onýñ anasý, babasý, emþiresi var, onýñ evi,
soyu-sopu var. O yaþamalý edi. Ölüm onýñ yerine menim canýmý alaydý…
Fatima da aðladý. Biri-birine sarýlýþýp kene aðladýlar. Fatima Þadiyeniñ adýný ögrenmeden, oný
tanýmadan evlerine çaðýrdý. Annesi Sayde totay ile tanýþ etti. Sayde totay diqqatle Þadiyeyi
közden keçirdikten soñra, çýrayýný sýqaraq vahþiy bir sesle Þadiyeye: “Tez evimden çýq! Közüm
ögünden coyul, evimi aramlatma!” – diye Þadiyeniñ qolundan tutaraq, oný qapudan týþarý quvdý.
Qýzý Fatimaya çevirilerek: “Sen bu aramzadeyi, bu piçi nerden bulýp ketirdiñ?! Bu býralqý, açlýq
vaqýtýnda ðayýp olan Þadiyedir. Eger onýñle bir daa körüþecek olur iseñ, seni aram evlât eter,
evimden quvarým!” – diye baðýrdý.
Arasý çoq keçmeden bütün köy ealisi Þadiyecigi tanýdý. Oný tanýyanlarýn epsi kendisinden
nefret etiyurdý. Bir çoq qapulara, pek çoq kiþilere muracaat etti ise de oný imaye eten olmadý.
Mektep muallimi Þadiyecigiñ aqýllý, terbiyeli, becerikli bir qýz oldýðýný körip oný mektebe almaq
istedi ise de, köyün cemaatý, eger muallim Þadiyeyi mektebe alýrse, bütün çocuqlarý mektepten
alacaqlarýný bildirmesi üzerine muallim de niyetinden vazgeçmeye mecbur oldý.
Bu süretle Þadiyecik yaz vaqýtýný kurortlara kelen misafirlere çiçek satmaqle keçirdi.
Biriktirdigi paralarýný saqlamaq içün kendisinden çiçek aldýðý baðçevana vermiþti. Baðçevan
apansýzdan öldi. Þadiyecik baðçevannýñ oðluna muracaat etip, saqlamaq içün babasýna para
verdigini ve bu paranýñ þimdi verilmesini istedi. Baðçevannýñ oðlu: “Menim ondan haberim yoq.
Babam öldi. Mezarda yatýyur. Kit, ondan iste!” – dedi.
Þadiyecik aðlayaraq, yalvararaq pek çoq israr etti ise de, biriktirdigi qaç kümüþi almaya
muvaffaq olamadý…
Niayet, küz mevsimi, bað bozum zamaný keldi. Þadiyecik içün artýq saçaqlar altýnda, divarlar
tübünde gecelemek müþkülleþmiþti. Atta bir gece yaðan yaðmurlar altýnda ziyade ýslandýðýndan
suvuq alaraq, öksürmeye baþlamýþtý. Bir taraftan öksürüginiñ þiddetlenmesi, diger taraftan az
yemesiniñ tesiriyle çeresi solmaya, sararmaya yüz tutmýþtý… Þadiyecik pek assas edi. Bir
yaðmur tamlasý, bir bulut parçasý, bir aqþam zamaný, bir quþun naðmesi, bir qatra köz yaþý,
mazunane bir tebessüm, ðaribane bir baqýþ oña pek toqunýyur, oný pek müteessir etiyurdý.
Küz mevsiminiñ azin, serin bir kününde, sarýlýqta veremli qýzlarýn çeresini tanzir eten sarý
yapraqlar pek manidar birer taassür nidasýyle topraq üzerine tökülirken, er zamanýndan daa
ziyade mükedder bulunan Þadiyecik baðçalar, baðlar arasýndan daðlara doðru kitiyurdý. Keçmiþ
zamanlardan yüzlerce sene evvelki allardan haber veren büyük ceviz aðaçlarýnýñ acip bir hýþýltý
ile tüþmekte olan yapraqlarý üzerinden yürümesinden þaqýrdýlar asýl oluyurdý. Þadiyecik egilerek
avuçýna bir yapraq aldý. Oný sýqmaya baþladý. Yüzüni deñize doðru çevirerek bir aðaçýñ altýnda
oturdý. Uyur kibi bir vaziyet aldý…
Qaç saat soñra, ömüri kibi boþ, bahtý kibi qara ve içinde güzel bir ruya bile körülmek ihtimalý
olmayan menus uyqusýndan uyandý. Küz küneþiniñ aqþam üzeri deñiz üzerinde renkli þualar
býraqtýðýný kördi. Altýnda oturdýðý aðaçýn dalý üzerinde yýrlayan bir quþçuðaza baqtý. Annesiniñ
de oña yiyecek ketirdigini körünce közleri yaþlandý ve dedi: “Ah, niçün menim de annecigim
yoq? Niçün men de bu quþçuðaz qadar bahtlý degilim? Köklerde yýldýzým olmadýðý kibi, yerde de
iç kimsem yoq… Ne anne quçaðýnda yattým, ne beþikte sallandým… Men kimim? Annem,
babam kimdiler? Bir þey bilmiyurým. Bildigim bir þey var ise, o da üç aylýq iken, annecigim
tarafýndan köyümiziñ cami ögündeki musalla taþý üzerinde býraqýlmýþ bir qýz emiþim! Köyümiziñ
bütün çocuqlarý maña yabancý közüle baqýyurlar. Maña köydeþ demiyurlar. Oynadýqlarý
oyunlarýna meni qabul etmiyurlar. Epsi maña: “Piç, temizsiz…” – diyurlar. Köyümiziñ baðlarý,
baðçalarý, tarlalarý arasýndan keçerken, þýrýl-þýrýl aqmaqta olan temiz, arýnýq suvlar baþýnda
anneleriñ balaçýqlarýný quçaðýna alaraq öptiklerini, ohþadýqlarýný, sevdiklerini boynumý bükerek
uzaqlardan seyir eterim. Yanlarýna kitecek olursam, býraqmazlar. “Sen murdarsýñ!” – diye
söyleyurlar.”
Aqþam östi. Köye enerek Þadiyecik aðlaya-sýzlaya camiye doðru kitiyurdý. Çünki geceyi,
qapusý daima açýq bulunan caminiñ bir kenarýnda keçirmek istiyurdý.
Cami azbarýna kirdi. Dünyanýñ, ayatýñ bütün elem ve kederlerini kendisi üzerinde tatmaya
baþladýðý musalla taþýna közlerini tikti. Güya oraya býraqýldýðý zaman anneciginiñ aqýttýðý köz
yaþlarýnýñ izlerini arýyurdý…
Bir kereden yerinden qalqaraq, er biriniñ baþý ucunda qara selviler tikilmiþ biñlerce mezarý
avi olan mezarýstana doðru qoþtý. Er birine ayrý-ayrý baqtý. Oña mezarlarýñ epsi bir körüniyurdý.
Yer üstünde annecigini, babacýðýný bulamadýðý kibi, yeriñ altýnda da bulamayacaðýna emin oldý.
Boynuný bükerek tekrar aðlamaya baþladý. Közlerini sile-sile, ayaqlarýný çeke-çeke kene cami
ögüne keldi…
Annesiniñ aðuþýndan ayrýlaraq aðlamaya baþladýðýndan, on bir yýllýq bir zaman keçirdigini
hatýrladý… Etrafýna baqýndý. Bir kereden yere çökti, titredi, çýrpýndý. Büyük bir zamet ile qalqtý,
musalla taþýnýñ üzerine serildi. Qollarýný köksü üzerine qoydý. Közlerini köklere tikerek:
“Annecigim, nerdesiñ?! Kel! Meni al! Meni býraqtýðýñ taþ üzerinde seni bekliyurým!” – diye
baðýrdý, közlerini yumdý. Soñ nefesini alaraq, ebediy raatlýq uyqusýna yattý…
1927 s.
Luðatçýq
aðuþ - quçaq
al kömlek - qýzamýq
assas - duyðulý
avi olmaq - bulundýrmaq
azin - kederli, ðamlý
berraq - temiz
ðurub etmek - batmaq
han - musafirhane
manidar - manalý
menus - oðursýz
meþriq - küneþ doðacaq ciet, þarq cieti
murdar - kirli, pis
mutalâa - fikir
muvafaqat etmek - uyðun körmek
mükedder - kederli
mütehassýs olmaq - duyðulanmaq
naif - küçsüz
qoða - qopqa
riqqat - naziklik
sayfiye - daça
sefalet - faqýr
þebnem - çýq
þua - ziya
taassür - qasevetli
tanzir etmek - añdýrmaq
tezyin etmek - bezetmek, süslemek
tulu - doðma
yüzüni üzünler - asret ve elem duyðularý

 

 

asan_sabri_ayvazov_-_annecigim_nerdesin_kel_kir.pdf

asan_sabri_ayvazov_-_annecigim_nerdesin_kel_lat.pdf

Категория
Источник
http://medeniye.org/node/682

Комментарии