4 сообщения / 0 новое
Сонъки
Идрис Асанин

 

Cовременнику
Другу, ученому, соратнику
Роллану КАДЫЕВУ
 
Если степи иссушатся жаждой
И над землей будет властвовать зной,
Современник, ты должен однажды
Для нее стать живою водой.
Если сель рассечет степь надвое
И погибнут посевы, сады,
Я уверен: ты сможешь собою
Защитить степь от этой беды.
Если сердце угасшее встретишь,
Ты огнем давней веры своей,
Разожги его — сразу заметишь,
Как сам станешь намного сильней.
Если взгляд твой увидит: в пучину
Волны лодку вот-вот унесут —
Помоги, коль родился мужчиной,
Ты не спасешь — тебя не спасут.
Если мраком укроются звезды,
Все собою вокруг освети.
Нашу землю родную, наш воздух
Время нам поручило спасти.
Переменами полнится время,
Век двадцатый седлает коня!
Современник, вперед: ногу в стремя
И — к восходу свободного дня!
Апрель, 1969 г.

 

https://anaurt.com/idris-asanovich-asanin

 

 

Надежды
Надежды приходят ко мне,
С моею роднятся судьбой.
Я с ними иду по весне,
И солнце плывет надо мной.
Когда исчезает тепло,
Пугает холодная даль.
Мне в жизни еще повезло,
Народ же измученный жаль.
Надеждами только держусь
И верю, что время придет:
Опомнится Красная Русь,
И в Крым возвратится народ.
Надежды ведут сквозь года,
Плевками устелен мой путь.
Прошу у Аллаха всегда:
"Меня не оставь
и народ не забудь!"
Апрель, 1970г.
Переводы В. Басырова
 

 

И. Асанин
 
"Келеджегимиз ичюн бугуньден чалышмалымыз. Ярын кеч оладжакъ..."
 
Биз къудретли бир халкъ эдик
 
Биз онларнен къабилелерге умумий тиль тапкъан, оларнынъ икътисадий ве ичтимаий арзуларыны якьынлаштыргъан, аят макъсатларына бераберликте, достане алып баргъан улу тюрк несилинден къудретли бир халкъ эдик. Лякин сонъки эки-учь асыр девамында бир чокъ объектив ве субъектив себеплернен къарардан тыш парчаландыкъ.
Табиий, бизим сайыджа парчаланмамызда тышкъы душманларымыз адден тыш гьаддар роль ойнадылар. Олар бизим Ватанымызны басып алдылар. Он бинълернен йигитлеримизни къылычтан кечирдилер. Бинълернен къандашларымызны Сибириягьа, Урал дагъларына. Къазахыстан чёллерине, даа къайдалар-гьадыр сюргюн эттилер. Юзбинълернен ватандашларымыз душман зулумы астында къалмамакъ макъсадынен мал-мулькюни, тарихий топрагъыны ташлап, иджрет эттилер. Иджрет этмек ичюн сонъки эшьяларыны богьчалап, ялыда теми беклеген семетдешлеримиз: бала-чагьа, къадын-къыз, къартларымыз эксериети, денъиз айдутларынынъ къолуна тюштилер.
 
О вахшийлер муаджирлернинъ сонъки вариетини тутыпалмакъ ичюн, гемилер ялыдан узакълашкъан сонъ, оларны сувгьа аттылар. Бойлеликле, бир тарафтан оларнынъ сонъки алтын-кумюши ве кьыйметли эшьясына малик олдылар. Дигер тарафтан, чокъ асырлыкъ дин ве къан душманлыкъларындаки сонъки ниетлерине ириштилер.
Нетиджеде бугунь Тюркиеде, Романияда, Булгьарыстанда ве шимдилик ямавлы рус империясынынъ къолунда къалгъан эсапсыз тарихий топракъларымызда миллионларнен къан-къардашларым сачрап ятмакъталар. Бу асырлар девамында микъдар джеэтинден болюнип парчалангъанымыз олды.
 
Микъдар джеэтинден болюнюв бугунь девам этмекте олгъан вакъиалар сырасындандыр. ХVIII-ХIХ асырларда беяз падишанынъ зулумындан къачып, Анадолуда ве Балкан мемлекетлеринде сыгъынгъан къандашларымызнынъ эвлятларыны бугунь биз Ватангъа топламагьа урунсакъ биле, бу фикирге къолтуткъан чыкъар, деген умют ёкъ. Шимдилик биз бу меселени котермеге къадир дегильмиз. Лякин бойле бир ниет ве миллий ниеттен вазгечмек догъру олмаз.
Мында биз шимдилик факъат кечмиштеки фаджиаларнынъ себеплерини огренмек, оларнен миллетдешлик багьымызны сакъламалымыз. Айны заманда кечмишимизден дере алып, бугунь Орта Асия джумхуриетлеринде ве Русиенинъ къолундаки топракъларда къалгъан къардашларымызны диаспорагьа дёнмеден, Ватанда топламакъ огьрунда чалышмалымыз.
 
Сюргюнлик, авдет ве джоюкълар
 
1944 сенеси 18-майыс куню амансыз сюргюнлик фаджиасы нетиджесинде учь юз бинъден зияде ватандашымыз Ватандан тышары котерип атылды. Бу,
50 бинъден зияде огьул ве къызларымыз къолуна силя алып, фашизмге къаршы курешкен девирде олды. Бундан 25 бинъден зиядеси джебеде, 10 бинъге якъыны партизан арекетлеринде ве джебе аркъасында ишгьальджилерге къаршы гизли ве ачыкъ курешлери нетиджесинде фашист джеллятлары тарафындан атып, асып ольдюрильдилер. Сюргюнликке огъратылгьан 220 бинъден зияде бала-чагьа, къадын-къыз ве чаресиз къартлардан ибарет эалиден 46,2 файызы 1944-1945 сенелери зарфында ачлыкътан, хасталыкътан ве комендант режими хорлукълары нетиджесинде аяттан кеттилер.
 
1987 сенесинден сонъ башлангъан кутьлевий авдет нетиджесинде эки бинъинджи йылгъа кельгенде, вакъыт-вакъыт тильге алынгьан малюматларгъа коре, халкъымызнынъ Ватангьа келип чыкъкъан къысымынынъ микъдары 275-300 бинънинъ арасында эди. 2000 сенеси Украинада отькерильген нуфуз эсабындан сонъ, бугунь ватанда яшагъан къырымтатарлар акъкъында лаф кеткенде, 250 бинъ ракъамы тильге алына. Бу не, халкъымыздан 25-30 бинъ джан къайда кетти?
Табиий сонъки йыллар зарфында Украинадан иджрет эткенлер ве тыш мемлекетлерге иш къыдырып кеткенлернинъ сайысы кунь-куньден артмакъта. Иш къыдырып кеткенлер ве тыш мемлекетлерде окъугъанлар бизде де ёкъ дегиль. Лякин оларнынъ сайысы девлет статистикасындан чыкъарып ташланмай. Меселя, бизим къадын-къызларымыз маддий сыкъынтылар ве ишсизлик себебинден Тюркиеден та Испаниягъа, Италиядан та Исландиягъа къадар эджнебий мемлекетлерде эсирликтелер.
 
Бу бойдакъ къызлар, эвли-баркълы бикелер, олар нормаль аяттарзына мухтадж, экишер-бешер бала догъурып, эвлят къуванчы кореджек, миллетине аналыкъ борджуны тёлеп, такъдирленеджек аджайип къадын-къызларымыз. Ынджына-арлана эсапласакъ, эджнебий мемлекетлерде ишлеген къадын-къызларымызнынъ микъдары чокъ олса, бир бучукъ-эки бинъ ола биле.
Бу 25 бинъ дегиль де, я бунынъ къалгъаны къайда?! Биз сабыкъ совет девлетининъ адалетсиз тазыйыгъы астында ярым асырдан берли тёкюн-сачын олгъан бир халкъмыз. Бугунь бизим халкъымызнынъ тарихий Ватанында топланмасы бир дередже къанунлаш-тырылгъан бир заман эсапланыр экен, онынъ ачыкъ-айдын нуфуз эсабы олмакъ керек. Халкъымыз къайда не къадар эди. Бу эсаптан не къадары кельди, даа не къадары авдет этмеге чаресиз къалмакъта олгъаны акъта бойле бир эсап Рескомнацта ве Миллий Меджлисте олмасы сыра дегильми? Барсын, бу эсап бир дередже тахминий олсун.
 
Бу ерде 1989-1990 сенелери халкъымызны Ватангъа къайтарув боюнджа тешкилятландырылмасы козьде тутулгъан Комитетнинъ низамнамесини хатырламакъ ерлидир. Бу низамнамеде комитет халкъымызны Къырымда эв-мескен ве топракънен темин этмекнен берабер, онынъ сюргюнликте олгъан Орта Асия джумхуриетлери ве Русиенинъ бир чокъ виляетлери озь векиллери олып, олар анда халкъымызнынъ авдетине эр джеэттен ярдым косьтермеси козьде тутула эди.
Бу идаре тешкиль этильгенине 17 йыл олды. Не ичюн бу комитетнинъ векиллери халкъымыз къалып кетеяткъан регионларгъа чыкъмайлар? Анда багъымсыз девлетлер-ара мунасебетлер дереджесинде иш алып бармайлар? Шимди Рескомнацта кимлер чалыша ве олар ненен мешгьуллер?
 
Бугунь бу суальге джевап апмакъ къыйын. Чюнки Рескомнац анълашылмаз бир къапалы идареге чевирильди. Кечкен асырнынъ докъсанынджы йылларынынъ ортасына къадар йылда бир кере газет саифелеринде патта-сатта эсабатлар ола эди. Сонъки 8-10 йылдан берли о да олмай. Отькен асырнынъ докъсанынджы йылларынынъ сонъуна къадар 6у Комитетнинъ эсас теркиби совет акимиети дагъылгъан сонъ, ишсиз къалгъан "аппаратчиклер"ден ибарет эди. Онынъ бугуньки коллективи 30-гъа якъын хызметчиден ибарет олып, бундан эксериети къырымтатар миллетине менсюп.
 
Бугунь халкъымызнынъ Ватангъа авдетининъ арты кесильди, демек мумкюн. Орта эсапнен 150 бинъге якъын къырымтатар сюргюгюнлик ерлеринде къалмакъта. Олар бизим къандашларымыз, тувгъан-акъраба, къардашларымыз. Биз ильк саатлеринден башлап, сюргюнлик фаджиаларыны оларнен берабер кечирдик. Берабер Ватансызлыкъ хорлугъы чектик, козьяшлар тёктик. Бир сафта Ватан ве миллий мусавий акъ огърунда курештик.
Шимди олар Ватандан тышта къалдылар. Лякин олар даа диаспора дегиль, шимдилик бизим миллий тенимизден кесип ташлангъан, даа къан бюркип, сызлап тургьан джанлы парчачыкълардыр. Бу яралар даа тазе. Айрылыкъ сонъуна къадар шекилленип эскирмеден, биз оларны Ватанда миллетимизнинъ екяне вуджудына бирлештирмек чарелерини къыдырмал ымыз.
Шимдилик бизим бу саада арекетимизге ич кимсе кедер эталмаз. Оларгьа да Ватангьа къайтмакъ ниетинде сюргюнлик ерлеринде: "Сен не ичюн мындан кетесинъ?", не де Къырымда:"Сен не ичюн Къырымгьа келе-синъ?", - деп сильтем этамазлар. Лякин вакъыт кечер, бу фурсатлар къолдан тамамы иле кетер. Эр эки тарафта тоталитар системли девлетлер шекилленмекте. Кеттикче бизге оларнен тиль тапмакъ эп къыйынлашыр. Биз бу къардашларымызны Ватангьа алмагьа ашыкъмакъ керекмиз.
Бугунь эр шейден эвель бу къардашларымызны Ватангьа топламакъ ёлларыны къыдырмакъ Миллий Меджлисимизнинъ эсас вазифелеринден.бири олмакъ керек. Ватанда халкъымыз нуфуз эсабыны арттырып, миллий менлигини сакълая бильдикче биз мында аятий джеэттен бир чокъ муим месе-лелернинъ чезильмесини енгиллештиреджекмиз.
Бугунь бизим ичюн 100-150 бинъ ватандашымызнынъ Ватангьа авдети энъ биринджи ерде тургьан вазифелерден олмалыдыр. Бизим ичюн йылда 15-20 бинъ нефер де буюк бир ютукъ оладжакътыр. Биз къол-къолгьа берип, Миллий Меджлиснен бирликте бу меселенен огьрашмакъ керекмиз. Хусусан бизим иш адамларымыз бу меселеде миллетперверлик косьтереджегине умютлимиз. Унутмайыкъ ки, "Сюрюден айырылгьан къойны къашкъыр ашар!"...
 
...Акъыл-идрак байлыгьымызны тёкюн-сачын этмейик
 
1944 сенесининъ фаджиасындан себеп халкъымыз 45 йыл девамында сонъки эки несильни энъ къыйын дженк ве сюргюнлик шараитлеринде осьтюрип, тербиеледи. Сюргюнликнинъ энъ мудхиш ша-раитлерине бакъмадан, балаларына бильги берди. Бу яшлыкъ арасындан юзлернен илим, фен докторлары, корюмли алимлер, истидатлы девлет ве джемаат эрбаплары чыкътылар.
1980-нджи йылларнынъ сонъунда Ватангьа халкъымызнынъ авдет ёлларында махсус чекильген сетлер себебинден юзлернен корюмли алимлеримиз тышта къалдылар. Эгер бугунь бу сайыгьа 1941 -1944 сенелери дженк ве сюргюнлик себебинден Ватандан тыш котерип атылгьан даа юзге якъын алимимизнинъ саиысыны къошаджакъ олсакъ, сонъки 50 йыл ичинде бизим халкъымыз озь акъыл-идракъ (интеллектуаль) потенциалындан беш юз алим ве ферасет саибини джойгъаныны коремиз.
 
Эльбетте, бу къырымтатарлар киби асырлар девамында мустемлеке акимиет аягъы астында эзильмекте олгъан миллет ичюн буюк бир гъайыплыкътыр. Бугунь биз бу аджджы кечмишни анъаркен, факъат "Ах!" чекмектен башкъа бир шейге къадир дегильмиз. Атта Озьбекистандан кельмеге истеген семетдешлеримизге иш ери бир якъта турсун, эв-мескен ишандырамаймыз. Бирер аилени эв-мескеннен темин эте биледжек иш адамларымыз да сессиз-солукъсызлар. Лидерлеримиз исе бу меселенинъ чезильмеси боюнджа бир теклиф бильдирмейлер.
Бугунь бунъа бенъзеген, фикирге ятмагъан даа бир вазиет бар исе, о да Тюркиеге тасиль алмакъ ичюн ёлла-нылгъан генчлеримизнинъ такъдири.
Он йылдан берли Тюркие алий окъув юртларына ёлланылгъан генчлеримизнинъ микъдары беш юзден кечмектедир. Бунъа бакъмадан, тасиль алып, Ватанына къайтып кельген, зенааты боюнджа олмаса биле, иш тапып ишлеген генчлернинъ микъдары пармакънен сайыладжакъ дереджеде. Оларнынъ Тюркиеде эльде этильген дипломлары Украинада танылмагьаны себебинден, Ватанда ишсиз къалалар. Нетиджеде, Тюркиеде кьалып, кьара ишлерде олса да, чалышмагъа меджбур олалар.
 
Эксериет истидатлы яшларымыз алгьан бильгисинден файдаланамайлар, я да оны халкъымыздан узакъ, ят иллерде сарф этелер. Яшларымызнынъ бу вазиетинден эм Тюркие, эм де Украина файдаланмакъталар. Олардан биринджиси - Тюркие истидатлы къырымтатар яшлары эсабына кенди девлетининъ интеллектуаль потенциалыны арттыра. Экинджиси- Украина илимли, тюшюне бильген айдынлары сийреклешкен, уджуз, къара ишлер ишчилерине дёнген къырымтатар сюрюсине малик олмакъта. Бойле кетсе, даа он йылдан бу эр джеэттен таланмакъта олгьан халкъымызнынъ такъдири не оладжакъ, аджеба?!
Миллетимизнинъ векялетли органы Меджлисте, буны корелерми? Халкъ онынъ реберлерини учь кере Украина Юкъары Радасына депутат оларакъ сайлады, демек, олар, шу джумледен, миллетимизнинъ интеллектуаль потенциалыны котермек ичюн бир чарелер къыдырмалылар. Акс алда оларнынъ эсас вазифеси факъат халкъымызгьа Украинанынъ бизни инкяр эткен къанунларына итаатлы олмакъны тевсие этип турмакътан ибарет, деген тюшюнджени мейдангъа кетиреджек.
Генчлеримиз Тюркие алий окъув юртларында къазангьан дипломларынынъ Украинада танылмасына чокътан иришмек борджлу эдик. Халкъымызнынъ келеджеги олгьан, онынъ интеллектуаль байлыгъыны он йылдан берли бойле савурмакънынъ озю пек буюк джоюкъ....
 
 
Миллет ичюн аятий меселе
 
Сонъки он-он беш йыл девамында миллий хусусийлигимизнинъ сезиледжек дереджеде чабик чёккени халкъымызнынъ келеджегине хавф догьурмакъта. Бу, бизим миллет оларакъ аятий меселемиздир. Бу меселенинъ музакересинден эвель: "Биз буны кереги дередже фаркълаймызмы, ёкъмы, я да эр куньки теляшлар арасында бу чёкюв сезильмей къаламы?"
 
Айдынъыз, бир фикир этейик. Миллий медениетимизнинъ сёнгени, кенди динимизге кереги дередже урьмет ве итаатнынъ ёкълугъы, бульбуль нагъмеси киби, аэнки татлы, ана тилимизнинъ кеттикче кенарда къалмасы, озь миллетдешлеримизнен темиз къальп иле япылмасы керек олгъан никяхлы омюр багъларынынъ эксильмеси ве сайре, келеджегимизни кенди къолумызнен бербат эткенимиз, булар ве бу сырада даа бир чокъ дигер хаталарымыз бизим ичтимаий аятымыздаки мушкюль хасталыкъларымыз дегильми, аджеба!
 
Биз бу субетимизде бу алларны анълы суретте "хасталыкъ", - деп адлаймыз. Хасталыкъ бирде-бир джанлы махлюкънынъ вуджудыны бийлесе, ондан къуртул-макъ къарардан зияде къыйынлаша. Апа о инсан, я ки дигер джанлы махлюкъ чет-тен бир кимсенинъ ярдымына мухтадж ола.
Бизимки исе аксине олып, биз озь хасталыгъымыздан къуртулмакъ ичюн ич бир ят кимсенинъ ярдымына мухтадж дегильмиз. Атта четтен келеджек ярдым бизим миллет оларакъ бугунь огърагъан дертле-римизге дева ола бильмейджеги ачыкъ-айдындыр. Бизге озь осал дертлеримизден къуртулмакъ ичюн факъат озь арекетимиз, кендимизнинъ анълы адымларымыз етерлик оладжакътыр. Айдынъыз, бу къоркъунчлы хасталыкълардан къуртулыш арекетини башлайыкъ. Бу макъсат иле койде ве мааллелерде оджалар, моллалар, акъсакъаллар, студент ве юкъары сынфларнынъ талебелери, хусусан, студентлер ве уйкен мектеплилер эгер джесаретли бир тешкилятчынынъ реберлигинде чалышсалар, олар озьлерине бу ёлда нумюне ола билирлер. Инсанлыкъ тарихында бойле мисаллер пек чокъ. Бизде бойле анълы яшлыкъ аз дегиль, оларны тешкилятландырмакъ ве чин ишанч иле бераберине ишлемек керекмиз.
 
Догьмуш тильге урьметсизлик - миллетни хорламакътыр.
Айдынъыз, бундан къачынайыкъ!
 
Ана тилимизнинъ бугуньки вазиети бизни бу меселеге бираз кениш ве джиддий бакъмагьа меджбур эте. Биз анълы суретте огренмеге истемегенимиз, биле-биле къулланмагъанымыз, балаларымыз ве торунчыкъларымызны тувгъан тилимизден марум къалдыргъанымыз саесинде миллетимизнинъ энъ буюк байлыгъыны, асылында миллет оларакъ къалмакъ ичюн энъ эсас шартлардан энъ муимини джоймакътамыз.
Бу хасталыкънынъ келеджеги къоркъунчлы бир фаджиадыр. Кечкен асырнынъ буюк гуманистлеринден бири - академик Н.Никольский бойле алларгъа мына не дей: "Когда исчезает народный язык, народа нет более. Народ может создать себе новую родину, но нового языка никогда. Вымер язык в устах народа, вымер и народ". ("Тезисы ...", стр.139. Москва 1934 г.)...
 
Бу кетиште биз, озь-озюмизни миллет оларакъ гъайып эте, миллетлер сырасындан чыкъарамыз. Аджеба, бунынъ озю миллети-мизге къаршы озь тарафымыздан суикъаст дегильми? Эгер бизим миллет оларакъ ке-леджегимизге нисбетен бугунь бу суикъастны бирде-бир башкъа миллетнинъ векиллери япмакъта олгъанда, биз бу душманлыкъ-ны багьышлармы эдик?
Эльбетте, "Ёкъ!" дейджексиз. Я не ичюн биз, эпимиз бирден буюк медениет саиби, чокъ асырлар девамында: Махмуд Къы-рымлы, Сайфи Сарайи, биринджи Менгли Герай Хан, Бора Газы Герай Хан, Биринджи Селим Герай Хан, Ашыкъ Умер, Меджиди, Асан Нури, Исмаил Гаспралы, Асан Сабри Айвазов, Осман Акъчокъ-ракълы, Номан Челебиджихан, Джафер Сейдамет, Исмаил Керимджан, Вели Ибраим, Осман Дерен-Айырлы, Бекир Чобан-заде, Амет Озенбашлы киби юзлернен девлет, маариф, санат ве джемаат эрбаплары, алим ве сераскерлер етиш-тирген миллетимизни биле-биле озюмиз ёкъ этмектемиз? Бу буюк шан-шереф саиби миллетнинъ не этмиши бар, не ичюн биз, онынъ эвлятлары, бу миллетнинъ душманларынен бирликте онынъ адынен гъурурланаджагьымыз ерине ёкъ этмеге чалышамыз?
 
Табиий, бу суальге джевап бермезден эвель, чокътан-чокъ къаршы суаллер берген, итиразлар кетирген дилетантлар тапылыр. Олар 60 сенеден берли тувгъан тилимизде дегерли бир мектеп олмагъаныны, сюргюнлюк зыкъы ве мешакъатларыны, девлетчилигимиз къолумыздан тутып алынгьаныны ортагъа сюрген сонъ, атта балалары ве торунларынынъ ана тилини бильмегенини де Сталинге юклерлер. Бойле алларгъа эр адымда расткелине.
 
Меселя, бундан эки йыл эвель сокъакъ бою кете эдим. Бир къартийчик мени озып кечти. Корем ки, о бизимкилерден. Къартий бираз кеткен сонъ, пешинден чыбырып кетеяткъан дёрт огълан балачыкълардан бири бираз кериде, ашыкъмай кете эди. О, къарарнен 8-9 яшларында олса керек.
Балачыкъларнынъ огюнден кеткен къартий артына айланып, келеяткъан балачыкъларгъа: "Давайте быстрее, кому я говорю, побыстрее!", - деп джекирди. Кетеяткъан балачыкълардан учю чапып къартанаинынъ артына еттилер. Артта къалгъан уйкенджеси ашыкъмай кете берди. Къартанай текрар токъталып, онъа айрыджа, ярым-юрту русча: "Ты, упрямый козёл" сёзюнен башлап, "мать" сёзюнен тездже юрмек керек олгъаныны анълатты.
Мен де бираз тездже юрдим. Автобус дурагъына еткен сонъ, къартанайгъа якъынджа барып, ана тилимизде: "Сиз озюмизден экенсиз де!" -дедим. Къартанай серт давушнен: "Олсам, не?!" - деп менден узакълашты. Мен текрар къартийге якъынлашып: "Енъге, не ичюн торунчыкъларынъызгъа бойле серт, куфюр, эм русча айтасыз, олар озь тилимизни анъламайлармы?", - дедим. Къартанай юзюме бакъмайып, даа серт давушнен: "Анъламай, явурлар!" - деп, джевапланды.
Къартанаинынъ тону тавуры даа бетерлешти. Мен бираз исе субет сырасыны бозсам да: "Языкъ, бойле гузель торунчыкъларынъыз бар. Сиздай къартананынъ олмасы озь тилимизни огренмек ичюн оларгъа буюк фурсат экен, амма-а-а, бу имкянны къачырасыз", -дедим.
 
Къартанай мени де алыкътырып: "Пусть это вас не беспокоит!", - деди. Мен тааджип эткенимни дуйдурмай, олдукъча муляйим тавурнен девам этип: "Анай, келир куню, олар сизден опькелерлер", -деп сустым.
Къартана артыкъ давушыны керексиз ерде котерип, энди къырымтатарджа: "Манъа не, Сталинден корьсинлер!" - деп, текрар менден узакълаша берип, ачув иле: "Пусть это вас не беспокоит!", - деп автобус беклегенлер арасына синъип кетти.
 
Къартанай, бельки, озюндже мен онынъ ишине къарышам, сангъандыр. Ёкъ, мен онынъ ишине къарышмадым. Бу бутюн бир миллетнинъ иши эди. Мен эр шейден зияде, къартий озь арекетлериле кенди халкъына къаршы суикъаст япкъаныны корип, итираз бильдирдим. Халкъымызнынъ келеджегини балталаманъ! - демек истедим. Бойле хаталардан къачынмакъ, занымджа, эпимизнинъ боюн-борджумыз олмалыдыр.
Бу "хасталыкълар" озьлюгинден кечер, яки четтен келип, кимселер бизни "девалар",- десек, биз пек терен янъыламыз. Буюк месулиет астына къаламыз. Биз бугунь бирликте арекет этип, келеджегимизни озюмиз къорчаламасакъ, бизим эвлятларымыз кенди тилини, динини, медениети ве урф-адетлерини бильмеген бирташлама сюрю оларакъ, башкъа миллетлернинъ аягьы астында къалып орьселенеджеклер.
Бойле аналар, къартаналар, баба ве къарт-бабалар кеттикче чокълашалар. Оларнынъ эксериети буны бильмеден, анъламадан япа. Бойле хаталар нетиджесинде эвлятларымыз-нынъ келеджектеки хорлугъыны биз бугунъ-ден озюмиз азырлаймыз. Бу афу этиледжек джинаетми?!
 
Халкъымыз арасында даимий чалышмакъ керек
 
Эльбетте, бутюн аяты хорлукъ ичинде кечкен, Ватан ферагъы корьмеген, ана тилининъ аэнки ве лезетини фаркълап оламагьан, миллетининъ шанлы тарыхындан хабери олып, гьурурланамагьан, тасильсиз къартанай кенди торунчыкъларынынъ келеджегини тюшюнмеге, миллетининъ истикъбалини козь алдына кетирмеге къадирми? Шубесиз, ёкъ, дейджексинъиз. Къана, бойле аджиз инсанларгъа ярдым этеджеклер бармы, бар олса, олар къайда? Айдынъыз, бу акъта бирликте тюшю-нейик!
Айгиди, меселе факъат тасильсизликте олса, эсас себеп тасильсизликте дегиль. Бизим халкъымызда тасили олмагьан кимселер айтыладжакъ къадар чокъ дегиль. Джемаатымызда кенди арекети иле тиль, дин, тасиль ве ахлякъий тербие меселесинде фикир буландыргъанлар факъат тасильсиз къартларымыз дегиль. Семетдешлеримиз арасында биле-биле яки бильмеден эфкяри умумиени яраткъан ве даркъаткъанлардан эксери къысымы тасилли олып, миллилийги етерлик олмагьан кимселердир.
Бойлелери эксериет миллетининъ келеджегини тюшюнмеден, кенди аилесининъ бугуньки куню огърунда къайгъыралар. Я бойле семетдешлеримизге кенди миллетимизнинъ келеджеги огърунда бирликте чалышып, бу умютсизликтен чыкъмасакъ, бугунь даимий сурепе башымыздан басып тургъан къа-ранлыкътан чыкъа бильмейджегини кимлер анълатырлар? Халкъ бугунь неге инана, кимнинъ артындан кете биле?
 
Бутюн шеэр боюнджа эки бала багъчасыда къырымтатар группасы бар. Бундан бир къач сене эвель, 28-август куню эди. Бу, къырымтатар группасы олгъан бала багъчаларындан бирине ёлум тюшти. Группа мудири Майре ханымнен эмди 8-10 йылдан берли танышым. Бала тербиесине, хусусан балачыкъларымызгъа ана тили ве миллий адетлерни огретмек киби педагогик ишлерге, озю оджа оларакъ буюк эмиет бере. Атта озь тилимизде саде шиирчиклер язып эзберлете. Имкяны олгъанына коре, группада миллий муит яратмагьа арекет эте.
 
Онынъ даа бир алидженап хусусиети - энди 5-6 йылдан берли группада тербиеленип мектеп чагъына кельген балачыкъларны эр йыл бир сентябрь куню ана-бабалары ве группада къалгъан яш балачыкъларнен берабер тантаналы суретте миллий мектепнинъ биринджи сыныфына озгьара.
Эльбетте, бу мерасимге кунь эвельден азырланалар. Майре ханым бу йыл да бойле мерасимни отькермек макъсадынен ана-бабаларнен субетлешкенде, бир къысым ана-бабалар бирагьыздан балаларыны озь миллий мектебимизге дегиль де, башкъа мектеплерге береджеклерини бильдирелер. Бунъа тааджип эткен мудире: "Эй, бикелер, сиз не дейсиз, бу насыл шей, я ана тилимиз не оладжакъ, не ичюн озь ана тилимизде дере кеткен мектептен ред этесиз?",-суалине аналар энди бирликли суретте эджнебий тильде: "Наш язык не перспективный!", - деген джевапларындан сонъ, олар, атта озьара келеджекте группаны русча, я да украиндже "эльверишли" бир тильге чевирмек меселесини де ортагъа аттылар, - деди мудире ханым.
 
Бу не демек! Бойле къарардан зияде "прогресс" ве "культура" ташкъыны яраткъан дилетантларнен ким чалышаджакъ? Олар озь миллетимизнинъ келеджегине къаршы япкъан бу арекетлерининъ сонъу не дередже къоркъунчлы олгъаныны, миллет оларакъ темелимизни балталагьаныны бу гъамсызларгъа ким, насыл анълатаджакъ?
 
Бу ерде акъикъатны сёйлемек сыра. Бугунь джемаатымызда озюмиз яраткъан вазиет озюмизге къаршы малыша. Меселе шунда ки, бугунь ерли меджлислер кенди тешеббюслеринен къасабаларда ве мааллелерде белли бир аятий мевзуларда семетдешлеримизнен субетлер кечирмекни адет этмедилер.
 
Айны заманда арамызда олгъан: моллалар, оджалар ве дигер зиялыларымыз кенди тешеббюси иле мааллелерде ана-бабаларны топлап, белли бир аятий ве ахлякъий мевзуда субет кечиремиз, - деселер, бу базы ерли меджлис азалары-ны кедерлендире.
Нетиджеде, сонъки он-он беш йыл девамында эксериет ичюн бирден бир "ах-ляхий" тербие оджасы, ахлякъ бозуджы, чиркеф фильмлер берип тургъан телевидение олмакъта. Меджлис азалары исе халкънен факъат сайлавалды кампаниясында, "рей авына" чыкъа. О да 4-5 йылда бир кере.
 
Фикиримиздже, тиль, ахлякъ, миллий дуйгъу киби мевзуларда семетдешлери-миз арасында чалышмакъ Миллий Меджлис янындаки махсус идаренинъ иш планларында энъ муим хызметлер сырасын-да турмалы. Бу идаренинъ реберлери ерли меджлис азаларынен берабер къасабаларда ве мааллелердеки оджалар, моллалар ве акъсакъалларнынъ ярдымы иле джемаатнен чалышмакъны озь боюн-борджу олгъаныны унутмамалылар!
 
Фесат кене озюмизден башлай
 
Кеченлерде, чокътан берли якъын бир танышым, Хайри оджа кельди. О, Къачы озени боюнда багъчалыкъ ичинде ерлешкен койлерден бириндеки орта мектепте он беш йылдан берли дере бере. Хайри бей рус тили филологиясы, къырымтатар тили ве эдебияты боюнджа олдукъча гузель тасиль корьген бир миллетпервер.
Хайри оджанен бугуньки субетимиз ана тилимизнинъ мудхиш вазиетинден башланды. Бу мевзуда баягьы дертлештик. Чокъ шей анъладым. Берабер яныкъландыкъ. Иште, бу сырада Хайри оджа кечкен сене сентябрь экиде озю даа дере бермекте олгъан мектепте олып кечкен бир вакъианы мына бойле тариф эпи:
"Бундан 8-10 йыл эвель ерли акимиет ёлбашчылары мектепте бизим къырымтатар балалары ичюн сыныф ачылгъаныны, атта факультатив дере фикирини сюнгю уджунен къарышлай эдилер. Шимди о гъарезкярлыкъ битти, демек мумкюн. Эксери, бу ябанлар биз бир тарихий миллет оларакъ кенди балачыкъларымызгьа ана тилимизнинъ, эдебиятымыз ве сайре миллий аньанелеримизнинъ огретильмесини талап этмеге акъкъымыз олгъаныны анъладылар. Лякин энди бу меселе башкъа тарафтан къыйынлашты.
 
Бу сене сентябрьнинъ биринджи куньлеринде мектеп мудири Николай Иванович бизде балалары окъугъан къырымтатар ана-бабаларыны топлады. Бизим койде ве этрафтаки койлерден 240-тан зияде балачыкъ бизим миллеттендир. Бу топлашувгъа 60-къа якъын къысаякълы, 5-6 нефер къартларымыз кельди.
Николай Иванович къыскъа сёзюнде: район маариф мудирлиги, юкъарыдан алынгъан косьтериш эсасында мектебимизде къырымтатар балачыкълары ичюн ана тили ве эдебият дерслери кечирмеге сыныфлар тешкиль этмекни манъа авале этти. Мен сизни бу къуванчлы хабе-нен тебриклейим,- деди.
Инанынъ, мында отургъан семетдешле-римиз арасында ич бир эеджанланув сезильмеди, Аксине: ана-бабалар бир билинмез, къоркъумы, къасеветми, десем, сускъунлыкъ ичинде къалдылар.
 
Не дейджегини бильмей къалгьан мудир: къыйметли ана-бабалар, бу пек яхшы бир тедбир, балачыкъларынъыз умумий дерслернен бир сырада озь миллий тили ве эдебиятыны, озь миллетининъ вариетини, мевджутлыгьыны огренеджек ве кореджеклер. Бу фурсатны къачырманъ. Сизден бир шей керек олса - о да манъа янъы сыныфларны оджаларнен, дерсликлернен ве дигер кедиклернен темин этмек ичюн бир эсас оларакъ бизим балачыкъларымызгьа ана тилимиз ве эдебиятымыз боюнджа дерслер тешкиль этильсин, деген бирер ариза керек, - деди.
Топлашув одасыны текрар сускъунлыкъ ба-сты, аналар бири-бирине бакъыша, фысылдаша эдилер. Чырайларындан къар ягъдырып: бири-бирилерине: "Ёкъ!", "Керекмей!", - дейише эдилер. Атта сёз алып: "Бу яхшы тедбир, айдынъыз, къолтутайыкъ", - демек истеп, сёз башлагьан бир къартны аджджы къычырыкъларнен сусмагъа меджбур эттилер.
 
Мында эксери аналарнынъ бир тирельген нокътасы олса, о да, бу тильнен балаларымыз къайда бараджакълар. Джаиль къаладжакълар, чиновник оламайджакъ, пара къазанамайджакъ, - деген икътисадий фикир олмалы эди, - деп, Хайри оджа сёзюнинъ девамында: мен бир тарафтан мудир Николай Ивановичтен утандым, дигер тарафтан исе халкъымнынъ бу дередже кенди миллий тилине, кечмишине урьметсизлигинден сонъ дередже ынджындым, козьяшларым юрегиме текюлип, къаныма кьарышты", - деп сёзюни битирди.
 
Эгер биз буюк оджамыз Исмаил Гаспринскийнинъ васиетлерине садыкъ олсакъ, бу агьыр вазиетте: "Тильде, фикирде ве иште бирлик" олып, бу кендимиз ясагьан батакътан чыкъа билирмиз, иншалла! Ниет этил башласакъ, бунъа бизим кучюмиз етеджек! Бу кучь факъат халкъымнынъ кучюдир.
Лякин халкънынъ алдында бу меселеге юректен берильген ребер керек. Бармы? Бар олса, о къайда? Бутюн меселе факъат бунда. Эр бир ребер озь саасында халкънен чалышмакъ керек. Реберсиз къалгьан халкъ бакъылмагъан багъча киби денъишир. Апа миллий хусусиетлери дегиль, кенди кечмишини де унутыр. Душманларымызнынъ энъ буюк истеклери де будыр!
 
Ассимиляция эр шейден эвель анъсызлыкъ акъибетидир
 
Бугунь халкъымызгьа нисбетен меджбурий ассимиляция лафлары даркъамакъта. Буны эшиткен семетдешлеримизнинъ эксериети озьара нефретленмектелер. Лякин бу нефретленген семетдешлеримизнинъ аят тарзларына бир назар ташласакъ, оларнынъ ондан учю чокътан биле-биле, яки бильмеден ассимиляция батагьына батмакъта. Яни я келинлери, я киевлери башкъа миллеттен, аилесинде эджнебий тильде къонушалар, миллий урф-адетлеримиз ве динимиз унутылмакъта, арамдан, яландан, хырсызлыкъ ве резильден къачынмайлар.
 
Маалле джамисининъ къапусы анги тарафкъа ачылгъанындан хаберлери ёкъ. Буны корьген девлет эрбаплары бойле аилелерге, яки бойле аилелерден ибарет халкъкъа анги бир ёлны ёрай биле? Эльбепе, яры ёлдан ашкъан ассимиляцияны тезлештирмекни ляйыкъ корелер.
Озюмиз биле-биле яки фаркъламадан, джемиетнинъ ичтимаий сильтеми астында бу алгъа кельген экенмиз, кимлерни опькелемеге сыра? Мында бизни бу дереден аман-эсен чыкъараджакъ кене озюмиз ве факъат озюмиз ола билемиз!
Бу меселеде анджакъ озюмизнинъ истек ве арекетимиз олмалы! Акс алда биз догърудан-догьру, анълы суретте, биле-биле озь миллетимизни дюнья халкълары сырасындан чыкъарып атмакътамыз. Миллет оларакъ бу озь-озюни ольдюрмек дегильми, аджеба?!
 
Бу девлетнинъ уйкен агъасы - Советлер Бирлиги бизге Ватанымыз Къырымгъа къайтмакъны ясакъ эткен эди. Бу макъсады артындан 43 сене бизге къаршы курешти. Ватан ёлларыны къапатты. Кельгенлерни кери сюрди. Нелер-нелер япмады! Онларненйи-гитлеримиз КГБнинъ соргьу уджрелеринде ве ерасты зинданларында буджеллятларнынъ къолундан шеит кеттилер.
Юзлернен йигит ве къызларымыз: Навои, Зарафшан, Воркута, Колыма, Печора, Коми ве Сибирнинъ бозай бузлугъында режимли лагерьлерде олдылар. Лякин биз девлетнинъ ясагъына бакъмадан Ватанымыз Къырымгъа къайтып кельдик. Бу меселеде дюньяджа къоджаман, деспотик империянынъ баскъыларыны енъдик. Бу бизим миллий джесаретимиз, бирдемлигимизнинъ нетиджесинде олды.
Чюнки биз Ватангьа къайтмакъ ичюн анълы сурепе курештик. Бу енъишлеримизнен тенъештиргенде бугунь ямавлы Украина-нынъ беш-он миллетчи реберлерининъ халкъымызны тез куньде ассимиляциягъа огъратып, бир къач несильде къарышып кетмесине олгъан истеклери бизим ниетли, кенди миллетининъ тилини, медениетини бильген, динине итаат эткен халкъымыз ичюн беш тотлу шагъа диймеген эсаме дегильми, аджеба!
 
Биз къой сюрюси дегильмиз ки, биревлер четтен келип, бизни меджбурий ассимиллциягьа айдасын! Кене душманларымызнынъ ассимиляция истегине къатты джевапны биз озюмиз озь арекетлеримизнен, рухий ве ахлякъий дереджемизнен косьтермелимиз.
Бугунь ассимиляция озюмизге багьлы, биз озь юксек анъымыз ве миллий шуурымызле онъа къаршы турармыз. Лякин душманларымыз унутмамалы ки, биз айны заманда девлетнинъ икътисадий, ичтимаий ве умумтасиль боюнджа миллетимизге къаршы алып баргьан къанунларына къаршы курешеджекимиз. Ассимиляциядан къачынмакъ бизим озюмизге багьлы!
Биз тюшкюн, анъсыз бир сюрю дегильмиз. Биз девамлы ве шерефли тарих саиби федакяр бир халкъмыз! Иште, бу шереф ве федакярлыкъкъа инанч ве анълы таянч бизни къуртараджакътыр. Лякин буны биз озюмиз амель косьтермелимиз.
 
Джемаатнынъ ахлякъий тербиеси муфтият ве дин
джемиетлеримизнинъ эсас вазифелеринден олмалы
 
8-10 йылдан берли Къырым медреселери етиштирген яш имамларымыз файдалы фаалиепен кенарда къала. Джума ве байрам намазларыны къылдырмакъ ичюн он беш йылдан берли я махсус тасиль корьмеген къартларымызгьа, я да Тюркиеден кельген мусафир имамларгъа кунюмиз къала.
Бу киби вазиет нетиджесинде бир Багъчасарай шеэринде бугунь ишке ярагъан алты джамиден факъат бири чалышмакъта. Дигер беш джамиден эзан сеси кельмегенинден гьайры, пенджерелеринде джамлары къырылгъан, босагъасында алкашлар отурып ракъы ичкен, карта ойнагъан, чёплюк, чиркеф къалдырып, пислеп кеткенлер.
Бу мукъаддес биналарымыз халкъымыз Ватангъа кельгенинден хаберсиз, хор алдалар. Муфтиятымыз ерли меджлислер ве дин джемиетлеринен берабер бу меселени тез вакъытта ёлуна къоймалылар. Муфтият ве ерли дин джемиетлери халкънен чалышып, микрорайонларда, мааллелерде ве самостройларда" бирлик ве достане бир джемаатлар тешкилятлан-дырмакънен огърашмакъ кереклер.
 
"Багъны бакъсанъ - багъ ола, бакъмасанъ - дагъ ола", - дегенлер. Бу икметли сёзнинъ манасыны бу ерде анъласакъ -догьувдан яшлыгьымызны дикъкъатлы сурепе тербие этсек, о келеджегимизнинъ ишанчлы бир таянчы оладжакъ. Я оны бакъылмагъан багъ алында къалдырсакъ, дагъ киби кийиклешкен сонъ миллетни къайда алып бараджакъ?
Мында багьманлыкъ Меджлис ве Муфтиятнынъ иши олмалы. Бу эки буюк идаремиз бугунь халкъны озь алына къалдырмакъ дёгиль де, исрарлы суретте системли бир вазифе оларакъ яшлыкънен, халкънен чалышмакъ кереклер.
 
Олар халкъымызгъа, хусусан яшлыкъкъа, кечмиште кой ве мааллелерде джемаат насыл бирлик ве достане олгьаныны тафсилятлы хатырлатмалылар. 1944 сенесине къадар кой ве маалле джемаатларынынъ эр биринде озь оджасы, молласы, акъсакъалы бар эди.
 
Джемаатнынъ озь "джемааты хайрие" фонду олып, джемаат бу фонд эсабына чаресиз кимсесизлерге ярдым эте, койде чешме, копюр ве сайре халкъ ичюн керек кедиклерни яптыра, апа кой балаларындан истидатлы кимселерни джемаат эсабына окъумагъа ёллай ве иляхре хызметлерини яла эдилер.
Бойле джемаат адамларыны кой халкъы сая-севе ве айткъаныны динълей эди. Джемаат, атта ичкиджилик япкъан, куфюр ве къавгъаджы кимселернинъ арсызлыгъыны музакере эте ве тенбилей, анъламаса, джемаат урьметинден тышта къалдыра эди.
 
Бизде исе сонъ вакъытта япып косьтерген иш ёкъ, джемааттан талабы чокъ мен акъайлар озьлерине итибар талап этип, халкъкъа къылыналар. ёкъ, артыкъ бу тарзда кеткенимиз етер! Эфендилер, сиз башта итибар къазанмакъ ичюн бираз чалышып терленъ, ондан сонъ итибар сизге чалышыр! Ишинъизге коре миллетте сизге урьмет ве итаат догъар.
 
Лякин бу тешеббюслер Муфтият, Миллий ве региональ меджлислернинъ эркянындан башланмакъ керек!
 
"Къырым" №60-62, август 2007 с.
 
 

 

«И честь, и совесть беспокоя…»
 
Как известно, началась акция по сбору средств для установления надмогильного камня скончавшемуся два года назад известному крымскотатарскому общественно-политическому деятелю Идрису Асанину. К великому сожалению, я познакомился с ним не так давно, около пяти лет назад.
 
Хотя, еще проживая в Средней Азии, очень много слышал о нем от Мустафы Халилова, Джеппара Акимова, Эшрефа Шемьи-Заде и других уважаемых людей в нашем народе. Каждый из них весьма высоко отзывался о литературных и поэтических талантах Идриса Асанина, ценили его моральные и нравственные качества. Поскольку в Средней Азии мы жили в разных регионах (он в Самарканде, а я в Ангрене), наши пути не пересекались. Тем более, он был уже известным в национальном движении деятелем, а я еще молодым человеком, только отслужившим армию.
Так вот, когда пять лет назад я впервые побывал у него дома в Бахчисарае, то был поражен благородством и величием этого человека. От него исходила какая-то внутренняя сила. Идрис Асанин был человеком больших энциклопедических знаний по истории и культуре нашего народа. Многим известна его обширная научная, литературная и общественная деятельность по тем книгам, что изданы. Также велика была его деятельность в вопросах выявления, сохранения памятников истории и культуры крымских татар. Он был главным инициатором и организатором создания общества «Азизлер». В последние годы его жизни у нас появилась идея установки в Бахчисарае памятника основателю Крымского ханства — Хаджи Гераю. Мы приезжали к нему для обсуждения этого вопроса с архитектором Заремой Нагаевой. В Бахчисарае подыскивали место для памятника. Только преждевременная смерть Идриса-ага помешала претворению в жизнь этого плана.
Постоянно общаясь с этим человеком, я чувствовал в нем преемственность от выдающихся деятелей, патриотов своей родины, таких как Джеппар Акимов, Бекир Османов, довоенных деятелей Номана Челебиджихана, Джафера Сейдамета, Сабри Айвазова и многих-многих других. И сейчас, когда его уже нет среди нас, часто возникают мысли: не прервется ли эта преемственность блестящих патриотов нашей родины, найдутся ли те люди, которые подхватят ее и на дадут упасть нашему национальному священному знамени? Как-то прочитал замечательные строки одного талантливого поэта. Их с полным основанием я бы отнес к Идрису Асанину.
Ты был единственным, кто смог
В годину страшного покоя,
И честь, и совесть беспокоя,
Вести по лучшей из дорог…
Идрис-ага был эталоном порядочности и нравственности в нашем народе. И если в каждом селе, на каждой улице не будет таких людей, имеющих высокий моральный авторитет, служащих образцом бескорыстного патриотизма, то наш народ обречен.
Поэтому я призываю всех соотечественников поддержать идею сбора средств для установки надмогильного камня выдающемуся сыну крымскотатарского народа Идрису Асанину. Думаю, в дальнейшем надо будет рассмотреть вопрос об установке мемориальной доски на стене дома, где он проживал.
 
Рустем ЭМИРОВ, председатель Организации национального возрождения «Крым-Юрт».
 

Янъы тефсир язынъ